Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część II: pogranicze białorusko-łotewskie

2024, Tom 24

Mirosław Jankowiak

0000-0001-6212-1463

Akademia Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, Instytut Słowiański

Uniwersytet Warszawski, Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej

DOI

10.31338/2720-698Xaa.24.7

Data publikacji

13.02.2025

Data otrzymania

20.08.2024

Data akceptacji

10.09.2024

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY-NC-ND 3.0 PL

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, językoznawstwo

Język publikacji

białoruski

Pliki do pobrania

PDF 781 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:198

Liczba pobrań:106

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

W artykule przedstawiony został areał funkcjonowania gwar białoruskich na pograniczu białorusko-łotewskim w świetle badań lingwistów. Przeanalizowane zostały wybrane publikacje, poczynając od połowy XIX wieku, teksty z okresu międzywojennego, lat powojennych czasów ZSRR, jak i wydrukowane w ostatnim czasie po rozpadzie Związku Sowieckiego. Przeanalizowane zostały publikacje białoruskich, łotewskich i polskich badaczy. Podejście do zagadnienia zasięgu granic występowania gwar zmieniało się w zależności od czasu powstania publikacji, w zależności od przyjętych metodologii, rozumienia terminów (np. gwary przejściowe vs gwary mieszane), rozwoju geografii lingwistycznej, procesów rusyfikacyjnych oraz czynników polityczno-ideologicznych. Zagadnie nie zasięgu gwar białoruskich na pograniczu białorusko-łotewskim jak do tej pory nie było obiektem szczegółowej analizy. Nowym elementem jest krytyczne podejście do niektórych dawniejszych prac naukowych, które nie rzadko prowadzone były pod wpływem nacisków polityczno-ideologicznych.

Słowa kluczowe:

dialektologia,dialekty białoruskie,dialekty rosyjskie,białoruskołotewskie pogranicze językowe,gwary przejściowe,ideologia

Bibliografia

Ânkovjak Miraslaŭ, Cixamiraŭ Andrèj. 2022. Z historyi dasledavannja belaruska-latyšskix suvjazej u XX–XXI stst. U: M. Jankowiak, K. Kascian (eds.). In the Shadow of Others. Belarusian-Latvian Relations from the Past to Nowadays. Praha: Slovanský ústav Akademie věd České republiky [Янковяк Міраслаў, Ціхаміраў Андрэй. 2022. З гісторыі даследавання беларуска-латышскіх сувязей у ХХ–ХХІ стст. У: M. Jankowiak, K. Kascian (eds.). In the Shadow of Others. Belarusian-Latvian Relations from the Past to Nowadays. Praha: Slovanský ústav Akademie věd České republiky].

Bahrovič Andrej. 1976. Lathaĺcy – spradviečnyja susiedzi. “Zapisy” 14: 67–75 [Багровіч Андрэй. 1976. Латгальцы – спрадвечныя суседзі. “Запісы” 14: 67–75].

Barszczewska Nina, Jankowiak Mirosław. 2012. Dialektologia białoruska. Warszawa: SOW / Instytut Slawistyki PAN.

Breidaks Antons. 2007a. Dialektnaâ leksika latgalʹskih govorov verhnelatyšskogo dialekta i ee istoričeskie svâzi. Kratkie vyvody. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 1. Rīga: LU Latviešu valodas institūts [Breidaks Antons. 2007a. Диалектная лексика латгальских говоров верхнелатышского диалекта и ее исторические связи. Краткие выводы. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 1. Rīga: LU Latviešu valodas institūts].

Breidaks Antons. 2007b. K voprosu o fonologičeskoj intepretacii v glubokih govorah vostočnoj і ûžnoj Latgalii: vliânie slavânskih âzykov. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts [Breidaks Antons. 2007b. К вопросу о фонологической интепретации в глубоких говорах восточной і южной Латгалии: влияние славянских языков. W: Antons Breidaks. Darbu izlase 2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts].

Breidaks Antons. 2007c. Drevnejšie latgalo-selono-slavânskie âzykovye svâzi. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts [Breidaks Antons. 2007c. Древнейшие латгало-селоно-славянские языковые связи. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts].

Breidaks Antons. 2007d. Slavânskie nazvaniâ rek v Latgalii. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts [Breidaks Antons. 2007c. Славянские названия рек в Латгалии. V: Antons Breidaks. Darbu izlase 2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts].

Durnovo N.N., Sokolovʺ N.N., Ušakovʺ. 1914. Dіalektologičeskaâ karta russkago âzyka vʺ Evrope. Petrogradʺ: Izdanіe Imperatorskago Russkago Geogra􀏐ičeskago Obŝestva [Дурново Н.Н., Соколовъ Н.Н., Ушаковъ. 1914. Діалектологическая карта русскаго языка въ Европе. Петроградъ: Изданіе Императорскаго Русскаго Географическаго Общества].

Durnovo N.N., Sokolovʺ N.N., Ušakovʺ. 1915. Opytʺ Dіalektologičeskoj karty russkago âzyka vʺ Evropѣ sʺ priloženіemʺ očerka russkoj dіalektologіi. Moskva: Sinodalʹnaâ Tipografiâ [Дурново Н.Н., Соколовъ Н.Н., Ушаковъ. 1915. Опытъ Діалектологической карты русскаго языка въ Европѣ съ приложеніемъ очерка русской діалектологіи. Москва: Синодальная Типография].

DABM 1963: Dyjalektalahičny atlas belaruskaj movy. 1963. Pad rèd. R. I. Avanesava. Minsk: Vydavectva Akadèmija navuk BSSR [ДАБМ 1963: Дыялекталагічны атлас беларускай мовы. 1963. Пад рэд. Р. І. Аванесава. Мінск: Выдавецтва Акадэмія навук БССР].

Èrker Aksana. 2015. Strukturnye čerty smešannyh belorusskih govorov na balto-slavânskom pograničʹe. “Slavolinguistica” 22. Leipzig: Biblion Media [Эркер Аксана. 2015. Структурные черты смешанных белорусских говоров на балтославянском пограничье. “Slavolinguistica” 22. Leipzig: Biblion Media].

Jankowiak Mirosław. 2009. Gwary białoruskie na Łotwie w rejonie krasławskim. Studium socjolingwistyczne. Warszawa: SOW / Instytut Slawistyki PAN.

Jankowiak Mirosław. 2014. Belarusian Dialects in Latvian Latgale – Transitional or Mixed? IN: Contemporary Approaches to Dialectology. The Area of North, North-West Russian and Belarusian Dialects. Eds. I.A. Seržant, B. Wiemer. Slavica Bergensia 12. Bergen: Department of Foreign Languages University of Bergen.

Jankowiak Mirosław. 2018. Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů: Współczesne gwary białoruskie na Łotwie. Charakterystyka. Wybór tekstów. Praha: Slovanský ústav Akademie věd ČR.

Jankowiak Mirosław. 2020. Belarusian and its Subdialects in Latvia: History, Present Day, Perspectives. “Linguistica Lettica” 28: 94–117.

Jankowiak Mirosław. 2021. Prasa białoruska międzywojennej Łotwy (przegląd wydawnictw). „Studia Białorutenistyczne” 15: 11–31.

Jankowiak Mirosław. 2024. Gwary białoruskie na Łotwie jako przykład leksykalnego dziedzictwa pogranicza bałtycko-słowiańskiego. Praha: Slovanský ústav AV ČŘ.

Karskij Evfimij. 1903a. Bѣlorussy. Tomʺ І. Vvedenie vʺ izučenіe âzyka i narodnoj slovesnosti sʺ priloženіem dvuhʺ kart. Varšava: Tipografіâ Varšavskago Učebnago Okruga [Карский Евфимий. 1903a. Бѣлоруссы. Томъ І. Введение въ изученіе языка и народной словесности съ приложеніем двухъ карт. Варшава: Типографія Варшавскаго Учебнаго Округа].

Karskij Evfimij. 1903b. Ètnografičeskaâ karta bѣlorusskago plemeni. Bѣlorusskie govory. V: Karskij Evfimij. Bѣlorussy. Tomʺ І. Vvedenie vʺ izučenіe âzyka i narodnoj slovesnosti sʺ priloženіem dvuhʺ kart. Varšava: Tipografіâ Varšavskago Učebnago Okruga [Карский Евфимий. 1903b. Этнографическая карта бѣлорусскаго племени. Бѣлорусские говоры. В: Карский Евфимий. Бѣлоруссы. Томъ І. Введе ние въ изученіе языка и народной словесности съ приложеніем двухъ карт. Варшава: Типографія Варшавскаго Учебнаго Округа].

Karskij Evfimij. 1905. Otčet o poezdke v Belorussiû v tečenie letnih mesâcev 1903 goda. «Izvestiâ Russkago geografičeskago obŝestva», T. XLI, vyp. IV: 705–736 [Карский Евфимий. 1905. Отчет о поездке в Белоруссию в течение летних месяцев 1903 года. «Известия Русскаго географическаго общества», Т. XLI, вып. IV: 705–736].

Karskij Evfimij F. 1924. Russkaâ dialektologiâ. Leningrad: Knigoizdatelʹstvo Seâtelʹ E.V. Vysockogo [Карский Евфимий Ф. 1924. Русская диалектология. Ленинград: Книгоиздательство Сеятель Е.В. Высоцкого].

Karskij Evfimij F. 1962a. Otčët o poezdke v Belorussiû v tečenie letnih mesâcev 1903 g. (412–434). V: Karskij Evfimij F. Trudy po belorusskomu i drugim slavânskim âzykam. otv. red. V.I. Borkovskij. Moskva: Akad. nauk BSSR, In-t âzykoznaniâ im. Âkuba Kolasa [Карский Евфимий Ф. 1962а. Отчёт о поездке в Белоруссию в течение летних месяцев 1903 г. (412–434). В: Карский Евфимий Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. отв. ред. В.И. Борковский. Москва: Акад. наук БССР, Ин-т языкознания им. Якуба Коласа].

Karskij Evfimij F. 1962b. K voprosu o granice belorusskih govorov. Po povodu statʹi akad. A.I. Sobolevskogo: «O russkih govorah voobŝe i belorusskih govorah v častnosti» (435– 440). V: Karskij Evfimij F. Trudy po belorusskomu i drugim slavânskim âzykam. Otv. red. V.I. Borkovskij. Moskva: Akad. nauk BSSR, In-t âzykoznaniâ im. Âkuba Kolasa [Карский Евфимий Ф. 1962b. К вопросу о границе белорусских говоров. Пo поводу статьи акад. А.И. Соболевского: «О русских говорах вообще и белорусских говорах в частности» (435–440). В: Карский Евфимий Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. отв. ред. В.И. Борковский. Москва: Акад. наук БССР, Ин-т языкознания им. Якуба Коласа].

Karskij Evfimij F. 1962c. K voprosu o rozgraničenii russkih narečij (405–411). V: Karskij Evfimij F. Trudy po belorusskomu i drugim slavânskim âzykam. otv. red. V.I. Borkovskij. Moskva: Akad. nauk BSSR, In-t âzykoznaniâ im. Âkuba Kolasa [Кар- ский Евфимий Ф. 1962c. К вопросу о розграничении русских наречий (405–411). W: Карский Евфимий Ф. Труды по белорусскому и другим славянским языкам. Отв. ред. В.И. Борковский. Москва: Акад. наук БССР, Ин-т языко знания им. Якуба Коласа].

Karskij Evfimij F. 2006. Belorusy. Tom 1: Vvedenie v izučenie âzyka i narodnoj slovesnosti. Minsk: Belaruskaâ Èncyklapedyâ [Карский Евфимий Ф. 2006. Белорусы. Том 1: Введение в изучение языка и народной словесности. Минск: Беларуская Энцыклапедыя].

Karta belaruskaj narodnaj rèspublіkі. 1919. Berlіn: Tipografіâ Vilʹgelʹma Gartmana vʺ Berlinѣ [Карта беларускай народнай рэспублікі. 1919. Берлін: Типографія Вильгельма Гартмана въ Берлинѣ].

LABNH 1993–1998: Leksičny atlas belaruskix narodnyx havorak u pjaci tamax. T. 1–5. 1993–1998. Minsk: Instytut Movaznaŭstva imja Jakuba Kolasa, Akadèmija navuk Belarusi [ЛАБНГ 1993–1998: Лексічны атлас беларускіх народных гаворак у пяці тамах. 1993–1998. Т. 1–5. Мінск: Інстытут Мовазнаўства імя Якуба Коласа, Акадэмія навук Беларусі].

LH 1968: Linhvistyčnaja heahrafija i hrupoŭka belaruskix havorak. 1968. Pad rèd. R.I. Avanesava, K.K. Atraxoviča, Ju.F. Mackevič. Minsk: Vydavectva “Navuka i tèxnika” (książka) [ЛГ 1968: Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. 1968. Пад рэд. Р.І. Аванесава, К.К. Атраховіча, Ю.Ф. Мацкевіч. Мінск: Выдавецтва “Навука і тэхніка” (książka)].

LH 1969: Linhvistyčnaja heahrafija i hrupoŭka belaruskix havorak. 1969. Pad rèd. R.I. Avanesava, K.K. Atraxoviča, Ju.F. Mackevič. Minsk: Vydavectva “Navuka i tèxni ka” (atlas) [ЛГ 1969: Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. 1969. Пад рэд. Р.І. Аванесава, К.К. Атраховіча, Ю.Ф. Мацкевіч. Мінск: Выдавецтва “Навука і тэхніка” (atlas)].

Laumane Benita. 1977. Leksičeskij material dialektologičeskogo atlasa latyšskogo âzyka, otražaûŝij latyšsko-russko-belorussko-polʹskie kontakty. V: Kontakty latyšskogo âzy ka. Riga: Zinatne [Лаумане Бенита. 1977. Лексический материал диалектологического атласа латышского языка, отражающий латышско-русско-белорусско- польские контакты. В: Контакты латышского языка. Рига: Зинатне].

Mixaljuk Darota. 2017. Karta Belaruskaj Narodnaj Rèspubliki 1919 hoda Mitrafana Doŭnar- Zapol′skaha [Міхалюк Дарота. 2017. Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года Мітрафана Доўнар-Запольскага] [online] [data publikacji: 14.10.2017; data dostępu: 27.05.2024].

Ostrówka Małgorzata. 2005. Próba ustalenia miejsca „mowy prostej” w systemie komunikacji językowej łotewskich Polaków. Z badań w Łatgalii. „Acta Baltico-Slavica” 29: 195–211.

Smułkowa Elżbieta. 2002a. Pojęcie gwar przejściowych i mieszanych na polsko-białoruskoukraińskim pograniczu językowym. W: E. Smułkowa. Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Smułkowa Elżbieta. 2002b. Propozycja terminologicznego zawężenia zakresu pojęć: „gwary przejściowe” – „gwary mieszane”. W: E. Smułkowa. Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

SPZB 1979–1986: Sloŭnik havorak paŭnočna-zaxodnjaj Belarusi i jae pahraničča. 1979–1986. Pad rèd. Ju.F. Mackevič. Minsk: “Navuka i Tèxnika” [СПЗБ 1979–1986: Слоўнік гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча. 1979–1986. Пад рэд. Ю.Ф. Мацкевіч. Мінск: “Навука і Тэхніка”].

Stankievič Jan. 2010. Kryŭja-Bielaruś u minulasci. Viĺnia-Bielastok: Instytut bielarusistyki, Bielaruskaje histaryčnaje tavarystva [Станкевіч Ян. 2010. Крыўя-Беларусь у мінуласці. Вільня-Беласток: Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарыч нае таварыства].

Stankevič Jan. 1952. Ètnohrafičnyja j histaryčnyja tèrytoryi j hranicy Belarusi. „Veda” № 9–10 (14–15): 257–279 [Станкевіч Ян. 1952. Этнографічныя й гістарычныя тэрыторыі й граніцы Беларусі. „Веда” № 9–10 (14–15): 257–279].

Šuplinska Ilga, Lazdiņa Sanita (ed). Valodas austrumlatvijā: pētījumi dati un rezultāti. Rēzekne: Rēzeknes Augstskola.

TriMCO project [online] https://www.trimco.uni-mainz.de/ [dostęp 27.05.2024].

Wexler Paul. 1977. A historical phonology of the Belorussian language. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag.

Podobne publikacje