Original research article
Acta Albaruthenica

Семантыка ЗДАРОЎЯ ў беларускай мове: аналіз сістэмных даных

2021, Том 21

Jadwiga Kozłowska-Doda

0000-0001-7567-178X

Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, Faculty of Philology, Institute of Modern Languages, Department of Slavic Linguistics

DOI

10.32612/uw.18988091.2021.21.pp.177–190

Submission date

01.12.2021

Acceptance date

14.12.2021

Publishing model

open access

License type

CC BY-NC-ND 3.0 PL

Field

Humanities

Discipline

linguistics

Language of publication

Polish

Downloads

PDF 322 KB

Article

Number of views:43

Number of downloads:23

Crossref citations:0

Altmetric score:0

Abstract

Артыкул з’яўляецца фрагментам рэканструкцыі моўнай карціны ЗДАРОЎЯ ў сучаснай беларускай мове. Пры дапамозе кагнітыўнай дэфініцыі, якую распрацаваў Ежы Бартмінскі, плануецца выявіць максімальны комплекс значэнняў паняцця ЗДАРОЎЕ. Інтэгральная кагнітыўная дэфініцыя паўстае на базе аналізу трох тыпаў даных: сістэмных (лексікаграфічных), эмпірычных (атрыманых шляхам апытання) і тэкставых. У дадзенай публікацыі змеш-чаны вынікі аналізу сістэмных даных. Аўтарка выкарыстоўвае даступныя лексікаграфічныя працы з галіны беларускага мовазнаўства. Тлумачальныя слоўнікі ў значэнні ЗДАРОЎЯ ў першую чаргу падкрэсліваюць фізічны стан арганізма, псіхічны стан выступае ў прыкладах, яго можна з іх вывесці, але ён адсутнічае ў дэфініцыі. У лексікаграфічных выданнях выступаюць таксама іншыя адценні значэння слова, напр. здаровы ‘вялікі, сільны, дужы’. Аднак этымалагічныя даследаванні адназначна пераконваюць, што пры-метнік здаровы першасна абазначаў ‘дрэва’, ‘добры, здаровы як дрэва’. Этымолагі лічаць, што першапачаткова слова характарызавала дрэва ‘сільны, моцны, не хворы, здаровы’, пазней – пашырыла значэнне на чалавека і жывёл. Як вынікае з прыказак і вераванняў беларусаў, здароўе – гэта дар ад Бога – можа быць і добрае, і слабое, толькі ў сучасных лексікаграфічных да-ных можна знайсці прыклады дзеянняў чалавека накіраваных на прафілактыку добрага стану здароўя, напр. фізічная культура, цвярозы лад жыцця і г.д.

Keywords:

здароўе,моўная карціна свету,сістэмныя даныя,сучасная беларуская мова,кагнітыўная дэфініцыя

Bibliography

Aksamìtaǔ Anatolʹ. 2002. Prykazkì ì prymaǔkì. Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskìh prykazak ì prymavak z arhìvaǔ, kafedralʹnyh zboraǔ, rèdkìh vydannâǔ ХІХ ì ХХ stst. Mìnsk: Belaruskaâ navuka [Аксамітаў Анатоль. 2002. Прыказкі і прымаўкі. Тлумачальны слоўнік беларускіх прыказак і прымавак з архіваў, кафедральных збораў, рэдкіх выданняў ХІХ і ХХ стст. Мінск: Беларуская навука].

Apresjan Jurij. 1980. Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka. Tłum. z ros. Zofia Kozłowska, Andrzej Markowski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Boryś Wiesław. 2005. Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Čalavek. Tèmatyčny sloǔnìk. 2006. (Rèd.) Lûboǔ Kuncèvìč ì AlâksandrKryvìckì. Mìnsk: Vydaveckì dom Belaruskaâ navuka [Чалавек. Тэматычны слоўнік. 2006. (Рэд.) Любоў Кунцэвіч і Аляксандр Крывіцкі. Мінск: Выдавецкі дом Беларуская навука].

Černyh Pavel. 1999. Istoriko-ètimologičeskij slovarʹ sovremennogo russkogo âzyka. V 2 t. Moskva: Izdatelʹstvo Russkij âzyk [Черных Павел. 1999. Историко-этимологический словарь современного русского языка. В 2 т. Москва: Издательство Русский язык].

Cìtova Ala. 1981. Asacyâtyǔny sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: Vydavectva BDU ìmâ U.Ì. Lenìna [Цітова Ала. 1981. Асацыятыўны слоўнік беларускай мовы. Мінск: Выдавецтва БДУ імя У.І. Леніна].

ESBM – Ètymalagìčny sloǔnìk belaruskaj movy. T. 3. 1985. (Rèd.) Vìktar Martynaǔ. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 3. 1985. (Рэд.) Віктар Мартынаў. Мінск: Навука і тэхніка].

Federowski Michał. 1935. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877–1905. T. IV: Przysłowia, żarciki, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany. Warszawa: Wydano z Zasiłku Funduszu Kultury Narodowej. Towarzystwo Naukowe Warszawskie.

Komparacja systemów i funkcjonowania współczesnych języków słowiańskich. 2000 (Red.) Stanisław Gajda. Opole: Uniwersytet Opolski.

Gaǔroš Nìna. 1998. Sloǔnìk èpìtètaǔ belaruskaj movy. Mìnsk: Vyšèjšaâ škola [Гаўрош Ніна. 1998. Слоўнік эпітэтаў беларускай мовы. Мінск: Вышэйшая школа].

Grzegorczykowa Renata. 2008. Wstęp do językoznawstwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

ISJP – Inny słownik języka polskiego. 2000. (Red.) Mirosław Bańko. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Język w kręgu wartości: studia semantyczne. 2003. (Red.) Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Język. Wartości. Polityka. Język. Wartości. Polityka. Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Raport z badań empirycznych. 2006. (Red.) Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Klyška Mìhasʹ. 1993. Sloǔnìk sìnonìmaǔ ì blìzkaznačnyh sloǔ. 2-e vyd., vypr. ì dapoǔn. Mìnsk: Vyšèjšaâ škola [Клышка Міхась. 1993. Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў. 2-е выд., выпр. і дапоўн. Мінск: Вышэйшая школа].

Lazoǔskì Uladzìmìr. 1994. Sloǔnìk antonìmaǔ belaruskaj movy. Kankrètnyâ vypadkì ǔžyvannâ. Mìnsk: Unìversìtèckae [Лазоўскі Уладзімір. 1994. Слоўнік антонімаў беларускай мовы. Канкрэтныя выпадкі ўжывання. Мінск: Універсітэцкае].

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2015. T. 1: Dom. (Red.) Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2016. T. 3: Praca. (Red.) Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2017. T. 5: Honor. (Red.) Petar Sotirov, Dejan Ajdačić. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2018. T. 2: Europa. (Red.) Wojciech Chlebda. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Lepešaǔ Ìvan. 2008. Sloǔnìk frazealagìzmaǔ belaruskaj movy. T. 1–2. Mìnsk: Belaruskaâ èncyklapedyâ ìmâ Petrusâ Broǔkì [Лепешаў Іван. 2008. Слоўнік фразеалагізмаў беларускай мовы. Т. 1–2. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі].

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2019. T. 4: Wolność. (Red.) Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich. 1993. (Red.) Jerzy Bartmiński. Lublin: Instytut Europu Środkowej i Wschodniej.

Saussure Ferdinand. 1961. Kurs językoznawstwa ogólnego. Tłum. z franc. Krystyna Kasprzyk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

SBNP – Sloǔnìk belaruskìh narodnyh paraǔnannâǔ. 2011. (Ukl.) Taccâna Valodìna ì Lìâ Salavej. Mìnsk: Belaruskaâ navuka [Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. (Укл.) Таццяна Валодіна і Лія Салавей. Мінск: Беларуская навука].

Sloǔnìk leksìčnyh formaǔ (sìnonìmy, amonìmy, antonìmy, paronìmy, amografy, amafony). 2004. (Ukl.) Âǔgen Hvalej, Uladzìmìr Šarpìla. Mìnsk: Paradoks [Слоўнік лексічных формаў (сінонімы, амонімы, антонімы, паронімы, амографы, амафоны). 2004. (Укл.) Яўген Хвалей, Уладзімір Шарпіла. Мінск: Парадокс].

Švedaǔ Sârgej. 2004. Sloǔnìk sìnonìmaǔ belaruskaj movy. Mìnsk: Sučasnae slova [Шведаў Сяргей. 2004. Слоўнік сінонімаў беларускай мовы. Мінск: Сучаснае слова].

TSBLM 1999 – Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj lìtaraturnaj movy. 1999. (Rèd.) Sudnìk Mìhaìl, Kryǔko Mìkola. Mìnsk: BelÈn [Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. 1999. (Рэд.) Суднік Міхаіл, Крыўко Мікола. Мінск: БелЭн].

TSBLM 2016 – Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj lìtaraturnaj movy. 2016. (Rèd.) Kapyloǔ Ìgar. Mìnsk: BelÈn ìmâ P. Broǔkì [Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. 2016. (Рэд.) Капылоў Ігар. Мінск: БелЭн імя П. Броўкі].

TSBM 1977–1984 – Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy. 1977–1984. (Rèd.) Krapìva Kandrat. T. 1–5. Mìnsk: BelÈn [Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. 1977–1984. (Рэд.) Крапіва Кандрат. Т. 1–5. Мінск: БелЭн].

Vysloǔì. 1979. (Sklad., sìstèmatyzacyâ, ustupny artykul ì kamentary) Maìsej Grynblat. Seryâ „Belaruskaâ narodnaâ tvorčascʹ”. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [Выслоўі. 1979. (Склад., сістэматызацыя, уступны артыкул і каментары) Маісей Грынблат. Серыя „Беларуская народная творчасць”. Мінск: Навука і тэхніка].

Rozdziały w monografiach

Bartmiński Jerzy. 1988. Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa (169–185). W: Konotacja. Red. J. Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Bartmiński Jerzy. 1996. O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych” (9–34). W: Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 1: Kosmos. Red. Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy. 2015. Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów – co zawiera, na jakich zasadach się opiera, dla kogo jest przeznaczony? (7–13). W: Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2015. T. 1: Dom. (Red.) Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Artykuły w czasopismach

Valodzìna Taccâna. 2021. Belaruskìâ ì polʹskìâ zamovy: ad paralelâǔ da agulʹnaj sûžètnamatyǔnaj prastory [Валодзіна Таццяна. 2021. Беларускія і польскія замовы: ад паралеляў да агульнай сюжэтна-матыўнай прасторы]. „Studia Białorutenistyczne” 15: 135–153.

Publikacji internetowe

Skarnik. 2013. [online] https://www.skarnik.by/ [dostęp: 29.11.2021].

Novogodnie tosty: «Kab vašaâ hata ne vedala nì doktara, nì advakata!!» 2012 [online] https://www.kp.ru/daily/26009/2934144/ [dostęp: 29.11.2021] [Новогодние тосты: «Каб вашая хата не ведала ні доктара, ні адваката!!»].

Prakapovìč Natallâ. 2015. Mova – maralʹny ì duhoǔny tvar nacyì [online] www.eparhia992.by/item/988-mova-maralny-i-dukho-ny-tvar-natsyi [dostęp: 29.11.2021] [Пракаповіч Наталля. 20.03.2015. Мова – маральны і духоўны твар нацыі].

Zdaroǔe – galoǔnaâ ǔznagaroda. 01.09.2014. "Unìversìtèt". Nr 12 (2115) [online] http://ps.bsu.by/wp-content/uploads/2017/01/2014_12.pdf [dostęp: 01.12.2021] [Здароўе – галоўная ўзнагарода. 01.09.2014. "Універсітэт". № 12 (2115)]

Žaltok Ìryna. 2014. Kakie cennosti vybiraût podrostki? „Astraveckaâ praǔda” [online] http://www.ostrovets.by/news/istoriya/news/vlast/news/socialnaya-politika/news6326.html (dostęp 1.12.2021) [Жалток Ірына. 23.04.2014. Какие ценности выбирают подростки? „Астравецкая праўда”].