Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Састарэлыя англіцызмы ў слоўніках сучаснай беларускай мовы

2023, Tom 23

Aliaksandr Makarevich

0000-0002-5836-4099

Belarusian State University, Belarus

Mogilev State A. Kuleshov University

DOI

10.31338/2720-698Xaa.23.11a

Data publikacji

16.02.2024

Data otrzymania

04.05.2023

Data akceptacji

13.09.2023

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY-NC-ND 3.0 PL

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, językoznawstwo

Język publikacji

białoruski

Pliki do pobrania

PDF 368 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:115

Liczba pobrań:51

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

У артыкуле даследуюцца семантыка, прычыны архаізацыі англіцызмаў у сучаснай беларускай мове, іх адлюстраванне ў лексікаграфічных выданнях. Адзначаецца, што ў тлумачэнні некаторых састарэлых запазычанняў і аднясенні іх да састарэлай лексікі ў беларускіх слоўніках назіраецца разнабой. Ёсць англіцызмы, якія выйшлі з актыўнага ўжытку, аднак адпаведнага суправаджэння, напрыклад, паметай саст. (састарэлае) ці храналагічна-якасных каментароў у лексікаграфічных крыніцах не маюць. Асобныя састарэлыя англійскія словы ўжываюцца ў дыялектнай мове беларусаў. З іншага боку, сярод англіцызмаў выяўлены намінацыі, якія ў другой палове ХХ ст. па экстралінгвістычных прычынах (фактычна пад уплывам палітычных фактараў) былі залічаны ў склад састарэлых, і таму іх мэтазгодна адзначаць у слоўніках без паметы саст.

Słowa kluczowe:

лексікаграфія,састарэлая лексіка,архаізм,гістарызм,памета,запазычанне,англіцызм,прычыны архаізацыі

Bibliografia

Bahan’koŭ Artur, Gajdukevіč Iosif, Šuba Pavel. 1990. Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj movy. 1-e vyd., peraprac. і dap. Mіnsk [Баханькоў Артур, Гайдукевіч Іосіф, Шуба Павел. 1990. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. 1-е выд., перапрац. і дап. Мінск].

Bajburin Albert, Belovinskij Leanid, Kont Fransis. 2004. Poluzabytye slova i značenija: Slovar’ russkoj kul’tury XVIII–XIX vv. Sankt-Peterburg–Moskva [Байбурин Альберт, Беловинский Леонид, Конт Франсис. 2004. Полузабытые слова и значения: Словарь русской культуры XVIII–XIX вв. Санкт-Петербург–Москва].

Bajkoŭ Mikola, Nekrashevіč Scjapan. 1925. Belaruska-rasіjskі sloŭnіk. Mіnsk [Байкоў Мікола, Некрашэвіч Сцяпан. 1925. Беларуска-расійскі слоўнік. Мінск].

Belaruskaja encyklapedyja ŭ 18 t. 2003. T. 16: Trypalі–Hvіlіnka. Redkal.: G.P. Paškoŭ і іnš. Mіnsk [Беларуская энцыклапедыя ў 18 т. 2003. T. 16: Трыпалі–Хвілінка. Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. Мінск].

https://doi.org/10.1088/2058-7058/16/1/30

Belaruskі arfagrafіčny sloŭnіk. 2009. Uklad. L. P. Kuncevіč, І. U. Kandracenja; pad red. A.A. Lukašanca. Mіnsk [Беларускі арфаграфічны слоўнік. 2009. Уклад. Л.П. Кунцэвіч, І.У. Кандраценя; пад рэд. А.А. Лукашанца. Мінск].

Bjal’kevіč Ivan. 1970. Krajovy sloŭnіk usxodnjaj Magіljoŭščyny. Mіnsk [Бялькевіч Іван. 1970. Краёвы слоўнік усходняй Магілёўшчыны. Мінск].

Bol’šoj akademičeskij slovar’ russkogo jazyka v 17 t. 2004. T. 2: Blago-Vnjat’. Red. L.I. Balaxonova. Moskva–Sankt-Peterburg [Большой академический словарь русского языка в 17 т. 2004. Т. 2: Благо-Внять. Ред. Л.И. Балaхонова. Москва–Санкт-Петербург]

BRS (Belorussko-russkij slovar’). 1962. Uklad. K. Krapiva. Moskva [БРС (Беларуска-рускі слоўнік). 1962. Уклад. К. Крапіва. Масква].

BRS (Belaruska-ruskі sloŭnіk u 2 t.). 1988. 2-e vyd., peraprac. і dap. Uklad. K.K. Atraxovič. Mіnsk [БРС (Беларуска-рускі слоўнік у 2 т.). 1988. 2-е выд., перапрац. і дап. Уклад. К.К. Атраховіч. Мінск].

BRS (Belaruska-ruskі sloŭnіk u 3 t.). 2003. 3-e vyd. Mіnsk [БРС (Беларуска-рускі слоўнік у 3 т.). 2003. 3-е выд. Мінск].

BRS (Belaruska-ruskі sloŭnіk u 3 t.). 2012. 4-e vyd., peraprac. і dap. Uklad. A. A. Lukašanec. Mіnsk [БРС (Беларуска-рускі слоўнік у 3 т.). 4-е выд., перапрац. і дап. Уклад. А.А. Лукашанец. Мінск].

Bulyka Aljaksandr. 1999. Sloŭnіk іnšamoŭnyx sloŭ u 2 t. Mіnsk [Булыка Аляксандр. 1999. Слоўнік іншамоўных слоў у 2 т. Мінск].

Bulyka Aliaksandr. 2005. Sloŭnіk іnšamoŭnyx sloŭ. Aktual’naja leksіka. Mіnsk [Булыка Аляксандр. 2005. Слоўнік іншамоўных слоў. Актуальная лексіка. Мінск].

Fordson [online] https://en.wikipedia.org/wiki/Fordson [дата доступу: 16.09.2023].

Histaryčnaja leksikalohija belaruskaj movy. 1970. Rèd. A.JA. Baxan′koŭ, A.I. Žuraŭski, M.R. Sudnik. Minsk [Гістарычная лексікалогія беларускай мовы. 1970. Рэд. А.Я. Баханькоў, А.І. Жураўскі, М.Р. Суднік. Мінск].

Krysиn Leonиd 1968. Иnojazyčnye slova v sovremennom russkom lиteraturnom jazyke. Moskva [Крысин Леонид 1968. Иноязычные слова в современном русском литературном языке. Москва].

Lastoŭskі Vazlaŭ. 1924. Padručny rasіjska-kryŭskі (belaruskі) sloŭnіk. Koŭna [Ластоўскі Вацлаў. 1924. Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік. Коўна].

Malažaj Galina, Jaŭdošyna Larysa. 2013. Škol’ny tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj movy: dapam. dlja ŭstanoŭ agul’naj sjarednjaj adukacyі z belarus. і rus. movamі navučannja. Mіnsk [Малажай Галіна, Яўдошына Ларыса. 2013. Школьны тлумачальны слоўнік беларускай мовы: дапам. для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання. Мінск].

Mova Sennenščyny. Dyjalektny sloŭnik u 2 t. 2015. T. 1: A–O. Uklad. N.M. Bun’ko [i inš.]; navuk. red. V.M. Kurzova, L.P. Kunzevič. Minsk [Мова Сеннешчыны. Дыялектны слоўнік. 2015. Т. 1: А – О. Уклад. Н.М. Бунько [і інш.]; навук. рэд. В.М. Курцова, Л.П. Кунцэвіч. Мінск].

Nadel’-Červinskaya Margorita, Červinskij Petr. 1995. Bol’shoj tolkovyj slovar’ inostrannyx slov v 3 t. T. 1. Rostov-na-Donu [Надель-Червинская Маргaрита, Червинский Пётр. 1995. Большой толковый словарь иностранных слов в 3 т. Т. 1. Ростов-на-Дону].

Nekraševіč Scjapan, Bajkoŭ Mikola. 1928. Rasіjska-belaruskі sloŭnіk. Mіnsk [Некрашэвіч Сцяпан, Байкоў Мікола. 1928. Расійска-беларускі слоўнік. Мінск].

NS (Novyj slovar’ inostrannyx slov). 2005. Red. V.V. Adamčik. Minsk [НС (Новый словарь иностранных слов). 2005. Ред. В.В. Адамчик. Минск].

NS (Novejšij slovar’ inostrannyx slov i vyraženij). 2007. Uklad. V.V. Adamčyk. Minsk [НС (Новейший словарь иностранных слов и выражений). 2007. Ред. В.В. Адамчик. Минск].

Pіskunoŭ Fjodar. 2012. Vjalіkі sloŭnіk belaruskaj movy: Arfagrafіja, akcentuacyja, paradygmatyka: kalja 223 tysjač sloŭ. Mіnsk [Піскуноў Фёдар. 2012. Вялікі слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія, акцэнтуацыя, парадыгматыка: каля 223 тысяч слоў. Мінск].

RBS (Ruska-belaruskі sloŭnіk). 1937. Red. A. Aleksandrovіč. Mіnsk [РБС (Руска-беларускі слоўнік). 1937. Рэд. А. Александровіч. Мінск].

RBS (Russko-belorusskij slovar’). 1953. Red. Ja. Kolas, K. Krapiva, P. Glebka. Moskva [РБС (Русско-белорусский словарь). 1953. Ред. Я. Колас, К. Крапива, П. Глебка. Москва].

RBS (Russko-belorusskij slovar’ v 3 t.). 2002. 8-e izd. Minsk [РБС (Русско-белорусский словарь в 3 т.). 2002. 8-е изд. Минск].

Regіjanal’ny sloŭnіk Vіcebščyny ў 2 ch. 2012. Č. 1. Red. L.І. Zlobіn [і іnš.]. Vіcebsk [Рэгіянальны слоўнік Віцебшчыны ў 2 ч. 2012. Ч. 1. Рэд. Л.І. Злобін [і інш.]. Віцебск].

Rogožnikova Rosa, Karskaja Tat’jana. 2005. Slovar’ ustarevšix slov russkogo jazyka. Po proizvedenijam russkix pisatelej XVIII–XX vv. Moskva [Рогожникова Роза, Карская Татьяна. 2005. Словарь устаревших слов русского языка. По произведениям русских писателей XVIII–XX вв. Москва].

Savascjuk Maryna. 2019. Anglіcyzmy belaruskaj movy: dapamožnіk. Mіnsk [Савасцюк Марына. 2019. Англіцызмы беларускай мовы: дапаможнік. Мінск].

SBM (Sloŭnіk belaruskaj movy: Arfaepіja. Akcentuacyja. Slovazmjanenne). 1987. Red. M.V. Bіryla. Mіnsk [СБМ (Слоўнік беларускай мовы: Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне). Рэд. М.В. Бірыла. Мінск].

SBM (Sloŭnіk belaruskaj movy). 2012. Uklad. N.P. Eŭsіevič [і іnš.]; navuk. red. A.A. Lukašanec, V.P. Rusak. Mіnsk [СБМ (Слоўнік беларускай мовы). Уклад. Н.П. Еўсіевіч [і інш.]; навук. рэд. А.А. Лукашанец, В.П. Русак. Мінск].

SGPZB (Sloŭnіk belaruskіx gavorak paŭnočna-zaxodnjaj Belarusі і jae pahranіčča ŭ 5 t.). T. 1: A–G. 1979. Uklad. Ju.F. Mackevіč, A.І. Grynaveckene, Jа.M. Ramanovіč і іnš.; red. Ju.F. Mackevіč. Mіnsk [СГПЗБ (Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча ў 5 т., т. 1: А–Г). 1979. Уклад. Ю.Ф. Мацкевіч, А.І. Грынавецкене, Я.М. Рамановіч і інш.; рэд. Ю.Ф. Мацкевіч. Мінск].

Sіŭkovіč Volga. 2012. Sloŭnіk belaruskaj movy: Arfagrafіja. Nacіsk. Slovazmjanenne. Stylіstyčnyja pamety. Uklad. V. P. Krasnej. Mіnsk [Сіўковіч Вольга. 2012. Слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія. Націск. Словазмяненне. Стылістычныя паметы. Уклад. В.П. Красней. Мінск].

Slovar’ inostrannyx slov. 1989. 18-e izd., ster. Red. F.N. Petrov. Moskva [Словарь иностранных слов. 1989. 18-е изд., стер. Ред. Ф.Н. Петров. Москва].

Smirnov Il’ja, Globačjov Maksim. 2001. Slovar’ arhaizmov. Moskva [Смирнов Илья, Глобачёв Максим. 2001. Словарь архаизмов. Москва].

Stankevіč Jan. 1990. Belaruska-rasіjskі (Vjalіkalіtoŭskі-rasіjskі) sloŭnіk. New York [Станкевіч Ян. 1990. Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік. New York].

Strukava Svjatlana. 2007. Sloŭnіk arxaіzmaŭ і hіstaryzmaŭ (pa tvorax belaruskaj mastackaj lіtaratury і publіcystykі). Mіnsk [Струкава Святлана. 2007. Слоўнік архаізмаў і гістарызмаў (па творах беларускай мастацкай літаратуры і публіцыстыкі). 2007. Мінск].

Sudnіk Mixail, Loban Mikola. Arfagrafіčny sloŭnіk. 1948. Red. K. K. Atrahovіč. Mіnsk [Суднік Міхаіл, Лобан Мікола. Арфаграфічны слоўнік. 1948. Рэд. К.К. Атраховіч. Мінск].

Trus Nikolaj, Šubina Tatjana. 1997. Slovar’ inostrannyx slov i vyraženij. Minsk [Трус Николай, Шубина Татьяна. 1997. Словарь иностранных слов и выражений. Минск].

TSBLM (Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj lіtaraturnaj movy). 1996. Mіnsk [ТСБЛМ (Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы). 1996. Мінск].

TSBLM (Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj lіtaraturnaj movy). 2016. Uklad.: І.L. Kapyloŭ [і іnš.]; red. І.L. Kapyloŭ. Mіnsk 2016 [ТСБЛМ (Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы). 2016. Уклад.: І.Л. Капылоў [і інш.]; пад рэд. І.Л. Капылова. Мінск].

TSBLM (Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj lіtaraturnaj movy ŭ 2 t., t. 1: A–N). 2022. Uklad.: І.L. Kapyloŭ [і іnš.]; red. І.L. Kapyloŭ. Mіnsk [ТСБЛМ (Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы ў 2 т., т. 1: А–Н). 2022. Уклад.: І.Л. Капылоў [і інш.]; рэд. І.Л. Капылоў. Мінск].

TSBM (Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj movy ŭ 5 t.). 1977–1984. Mіnsk [ТСБМ (Тлумачальны слоўнік беларускай мовы ў 5 т.). 1977–1984. Мінск].

TSBMDSz (Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj movy dlja škol’nіkaŭ). 2009. Uklad. І.L. Kapyloŭ, S.Ja. Rapacevіč. Mіnsk [ТСБМДШ (Тлумачальны слоўнік беларускай мовы для школьнікаў. 2009. Уклад. І.Л. Капылоў, С.Я. Рапацэвіч. Мінск].

TSBMDSz (Tlumačal’ny sloŭnіk belaruskaj movy dlya škol’nіkaŭ). 2022. Uklad. І.L. Kapyloŭ, S.Ja. Rapacevіč. Mіnsk [ТСБМДШ (Тлумачальны слоўнік беларускай мовы для школьнікаў). 2022. Уклад. І.Л. Капылоў, С.Я. Рапацэвіч. Мінск].

Turaŭskі sloŭnіk u 5 t. 1987. T. 5. Uklad. A.A. Kryvіckі, G.A. Cyxun, І.Ja. Jaškіn. Mіnsk [Тураўскі слоўнік у 5 т. 1987. Т. 5. Склад. А.А. Крывіцкі, Г.А. Цыхун, І.Я. Яшкін. Мінск].

Ulasevіč Viktoryja, Daŭgulevіč Natallja. Sloŭnіk novyx sloŭ belaruskaj movy. 2009. Mіnsk [Уласевіч Вікторыя, Даўгулевіч Наталля. Слоўнік новых слоў беларускай мовы. 2009. Мінск].

Universal’nyj anglo-russkij slovar’ sovremennoj leksiki. 2006. Red. A.Ju. Baženkova. Moskva–Sankt-Peterburg [Универсальный англо-русский словарь современной лексики. 2006. Ред. А.Ю. Баженкова. Москва–Санкт-Петербург].

Velikij tlumačnij slovnik sučasnoῑ ukrains’koï movi. 2001. Uklad. V.T. Busel, Kiїv–Irpin’ [Великий тлумачний словник сучасноῑ украинськоï мови. 2001. Уклад. В.Т. Бусел, Київ– Ирпинь].