Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Да праблемы вызначэння дзейніка і выказніка ў сказах з марфалагічна раўназначнымі складнікамі граматычнай асновы

2024, Tom 24

Valery Varanovich

0000-0002-4288-9560

Państwowy Uniwersytet im. Janki Kupały w Grodnie, Katedra Filologii Białoruskiej

DOI

10.31338/2720-698Xaa.24.16

Data publikacji

13.02.2025

Data otrzymania

14.05.2024

Data akceptacji

21.08.2024

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY-NC-ND 3.0 PL

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, językoznawstwo

Język publikacji

białoruski

Pliki do pobrania

PDF 331 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:110

Liczba pobrań:70

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Прадметам даследавання з’яўляецца праблема вызначэння дзейніка і выказніка, выражаных граматычна незалежнымі формамі: назоўнікамі ў назоўным склоне або назоўнікам і інфінітывам, – у двухсастаўным сказе з нулявой звязкай. Актуальнасць тэмы даследавання палягае на тым, што ў розных крыніцах, якія апісваюць сінтаксіс у межах традыцыйнага вучэння пра члены сказа: акадэмічных граматыках, універсітэцкіх дапаможніках, навуковых і навукова-метадычных артыкулах, – на працягу апошніх некалькіх дзесяцігоддзяў і да гэтага часу прапануюцца розныя падыходы да вызначэння дзейніка і выказніка ў сказах названага тыпу, якія абумоўліваюць супрацьлеглыя рашэнні пры аналізе многіх сказаў, што, акрамя іншага, выклікае праблемы ў навучальным працэсе пры выкладанні сінтаксісу. Мэтай даследавання было акрэсліць аптымальны агульны падыход у межах названай праблемы разам з адзначэннем прыватных рашэнняў як найбольш мэтазгодных для сказаў з паасобнымі асаблівасцямі ў сваёй структуры. У сувязі з гэтым у артыкуле выяўляюцца вартасці і недахопы двух найбольш распаўсюджаных у беларусістыцы і русістыцы падыходаў да вызначэння дзейніка і выказніка, а таксама адпаведных ім методык. У высновах абгрунтоўваецца мэтазгоднасць абрання комплекснага падыходу ў справе вызначэння дзейніка і выказніка, пры якім бяруцца пад увагу не паасобныя аспекты сказа, а ўсе разам, у тым ліку камунікацыйны, які абумоўлівае асаблівасці семантыкі сказа, звязаныя з яго актуальным падзелам. Адметнасцю артыкула з’яўляецца абгрунтаванне таго, што апора на формулу граматычнай трансфармацыі сказа “Х з’яўляецца Y-ам” не можа выступаць як універсальны і абавязковы спосаб вызначэння дзейніка і выказніка ў сказе.

Słowa kluczowe:

дзейнік,выказнік,галоўныя члены сказа,граматычная трансфармацыя сказа,лагічны суб’ект,прэдыкат,логіка-семантычная структура сказа

Bibliografia

Âǔnevìč Mìhaìl, Scâcko Pavel. 2006. Sìntaksìs sučasnaj belaruskaj movy. Mìnsk: Aversèv [Яўневіч Міхаіл, Сцяцко Павел. 2006. Сінтаксіс сучаснай беларускай мовы. Мінск: Аверсэв].

Babajceva Vera. 2010. Strukturno-semantičeskoe napravlenie v sovremennoj rusistike. V: Babajceva Vera. Izbrannoe. 2005–2010: Sbornik naučnyh i naučno-metodičeskih statej. Moskva – Stavropolʹ: Izd-vo SGU [Бабайцева Вера. 2010. Структурно-семантическое направление в современной русистике. В: Бабайцева Вера. Избранное. 2005–2010: Сборник научных и научно-методических статей. Москва – Ставрополь: Изд-во СГУ].

Babajceva Vera. 2011. Sistema členov predloženiâ v sovremennom russkom âzyke. Moskva: Flinta – Nauka [Бабайцева Вера. 2011. Система членов предложения в современном русском языке. Москва: Флинта – Наука].

Belaruskaâ gramatyka ǔ 2 častkah. 1985–1986. Rèd. M. Bìryla, P. Šuba. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [Беларуская граматыка ў 2 частках. 1985–1986. Рэд. М. Бірыла, П. Шуба. Мінск: Навука і тэхніка].

Burak Leanìd. 1987. Sučasnaâ belaruskaâ mova: Sìntaksìs. Punktuacyâ. Mìnsk: Unìver-sìtèckae [Бурак Леанід. 1987. Сучасная беларуская мова: Сінтаксіс. Пунктуацыя. Мінск: Універсітэцкае].

Čupaševa Olʹga. 2005. Grammatičeskaâ osnova predloženiâ: problemy i rešeniâ. “Russkij âzyk”. № 13 [Чупашева Ольга. 2005. Грамматическая основа предложения: проблемы и решения. “Русский язык”. № 13] [online] https://rus.1sept.ru/ article.php?ID=200501306 [доступ: 26.02.2024].

Danìlʹčyk Zìnaìda. 1995. Sìntaksìčnaâ rolâ ìnfìnìtyva. “Rodnae slova” № 7: 67–77 [Данільчык Зінаіда. 1995. Сінтаксічная роля інфінітыва. “Роднае слова” № 7: 67–77].

Gusev Dmitrij. 2003. Kratkij kurs logiki: Iskusstvo pravilʹnogo myšleniâ. Moskva: Izd-vo NC ÈNAS [Гусев Дмитрий. 2003. Краткий курс логики: Искусство правильного мышления. Москва: Изд-во НЦ ЭНАС].

Lekant Pavel. 1986. Sintaksis prostogo predloženiâ v sovremennom russkom âzyke. Moskva: Vysšaâ škola [Лекант Павел. 1986. Синтаксис простого предложения в современном русском языке. Москва: Высшая школа].

Mao Ânʹ. 2018. Ocenočnostʹ kačestvenno-otnositelʹnyh prilagatelʹnyh v sovremennom russkom âzyke. “Filologičeskie nauki. Voprosy teorii i praktiki” № 1, č. 1: 143–148 [Мао Янь. 2018. Оценочность качественно-относительных прилагательных в современном русском языке. “Филологические науки. Вопросы теории и практики” № 1, ч. 1: 143–148] [online] https://www.gramota.net/materials/2/2018/1-1/37.html [доступ: 09.04.2024].

Raspopov Igorʹ. 1970. Stroenie prostogo predloženiâ v sovremennom russkom âzyke. Moskva: Prosveŝenie [Распопов Игорь. 1970. Строение простого предложения в современном русском языке. Москва: Просвещение].

Raspopov Igorʹ. 1976. Metodologiâ i metodika lingvističeskih issledovanij (Metody sinhronnogo izučeniâ âzyka). Voronež: Izd-vo Voronežskogo universiteta [Распопов Игорь. 1976. Методология и методика лингвистических исследований (Методы синхронного изучения языка). Воронеж: Изд-во Воронежского университета].

Sovremennyj russkij âzyk 1989. Red. V. Belošapkova. 2-e izd., ispr. i dop. Moskva: Vysšaâ škola [Современный русский язык 1989. Ред. В. Белошапкова. 2-е изд., испр. и доп. Москва: Высшая школа].

Sovremennyj russkij âzyk. Častʹ 2. Sintaksis. 1979. Red. D. Rozentalʹ. 3-e izd., ispr. Moskva: Vysšaâ škola [Современный русский язык. Часть 2. Синтаксис. 1979. Ред. Д. Розенталь. 3-е изд., испр. Москва: Высшая школа].

Šumskaâ Ìryna. 1977. Kanstrukcyì z ìnfìnìtyvam-dzejnìkam u belaruskaj move. “Belaruskaâ lìngvìstyka”. Vyp. 11: 29–34 [Шумская Ірына. 1977. Канструкцыі з інфінітывам-дзейнікам у беларускай мове. “Беларуская лінгвістыка”. Вып. 11: 29–34].

Valgina Nina. 2003. Sovremennyj russkij âzyk: Sintaksis. 4-e izd., ispr. Moskva: Vysšaâ škola [Валгина Нина. 2003. Современный русский язык: Синтаксис. 4-е изд., испр. Москва: Высшая школа].