Obrzędowe i codzienne pożywienie w polszczyźnie północnokresowej (na podstawie narracji dawnych mieszkańców wsi na pograniczu białorusko-litewskim)
2025, Tom 25
Data publikacji
Data otrzymania
Data akceptacji
Model publikowania
Rodzaj licencji
Dziedzina
Dyscyplina
Język publikacji
Pliki do pobrania
PDF 508 KB
Liczba wyświetleń:176
Liczba pobrań:120
Cytowania Crossref:0
Wynik Altmetric:0
Abstrakt
Kuchni kresowej poświęcono wiele artykułów i książek, jednak nowo powstałe nagrania przynoszą słownictwo i przepisy, które uzupełniają wcześniejsze opracowania i dlatego są cenne. Artykuł przedstawia słownictwo kulinarne z zakresu nazewnictwa potraw obrzędowych i codziennych oraz czynności związanych z przyrządzaniem posiłków w języku polskim mieszkańców dawnych wsi chłopskich i szlacheckich z okolic Ejszyszek, Naczy i Radunia, gdzie, poza chlebem, który pieczono w każdym domu, przyrządzano m.in. słoduchę, zacirkę, maczankę, bliny lub wątrobiankę. Na Wigilię Bożego Narodzenia gotowano rosoł, sytę, grucę, uszki, śliżyki i inne potrawy, aby w sumie było ich dwanaście, jak liczba apostołów. Kwas chlebowy, kapustę kwaszoną lub buraki przyrządzano w dużych dębowych beczkach. Słownictwo kulinarne wyekscerpowane zostało z narracji utrwalonych przez autorkę na przełomie XX i XXI w. od mieszkańców pogranicza białorusko-litewskiego w rejonie werenowskim na Białorusi. Artykuł wzbogaca wiedzę na temat dawnych Kresów Wschodnich oraz bazę materiałową
Słowa kluczowe:
Bibliografia
AGWB 1980 = Glinka Stanisław, Obrębska-Jabłońska Antonina, Siatkowski Janusz (red.). 1980. Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny. T. I. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich.
Bohdanowicz Janusz. 1996. Pożywienie. Zbieractwo – Pożywienie głodowe. W: Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego. T. III: Pożywienie i sprzęty z nim związane. Red. Janusz Bohdanowicz. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 10–21.
Borejszo Maria. 1994. O nazwach napojów i potraw w poznańskich lokalach gastronomicznych. „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza I (XXI): 92–107.
Borejszo Maria. 2007. Staropolska leksyka kulinarna. „Prace Filologiczne” LIII: 37–48.
Domitrak Julia. 2018. Słownictwo kulinarne w gwarach ukraińskich. „Naukovì pracì Kam`ânecʹ- Podìlʹsʹkogo nacìonalʹnogo unìversitetu Ìmenììvana Ogìênka, Fìlologìčnì nauki” vip. 46: 82–91 [„Наукові праці Кам’янець-Подільського національного університету імені Івана Огієнка, Філологічні науки” вип. 46: 82–91].
Domitrak Julia. 2020. Co jedzą i jak gotują Polacy na Brasławszczyźnie? Słownictwo i słowotwórstwo gwarowe. „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” LXVIII: 31–54.
Falińska Barbara. 1991. Z badań nad regionalizmami w słownictwie kulinarnym. W: Regionalizmy w języku familijnym (zbiór studiów). Red. Kwiryna Handke. Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum. 79–88.
Jank Leks 2022 = Jankowiak Mirosław. 2022. Leksyka gwar białoruskich na Litwie. Dziedzictwo językowe pogranicza bałtycko-słowiańskiego. Praha: Słovanský ústav AV ČR, v.v.i.
KJD Podl 2016 = Barszczewska Nina, Chaustowicz Mikałaj, Timoszuk Mikołaj (red.). 2016. Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia. T. II. Człowiek. Rodzina. Dom. Opr. Mikałaj Chaustowicz, Nadzieja Panasiuk. Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Konczewska Katarzyna. 2022. Nazwy pożywienia w gwarach grodzieńskich świadectwem historycznej wielojęzyczności subregionu. „Prace Filologiczne” 77: 167–183.
Kostecka-Sadowa Anna. 2022. Nazwy potraw w mowie mieszkańców dawnych kresów południowo-wschodnich (na przykładzie kilku wsi z obwodu lwowskiego). „Prace Filologiczne” 77: 185–199.
Kostecka-Sadowa Anna. 2023. Nazwy wyrobów z mąki w mowie mieszkańców dawnych Kresów Południowo Wschodnich (na przykładzie kilku wsi z obwodu lwowskiego). „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” 18: 169–180.
Kowalska-Lewicka Anna, Szromba-Rysowa Zofia. 1976. Pożywienie ludności wiejskiej. W: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej. T. I. Red. Maria Biernacka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Wanda Paprocka. Wrocław: Zakład Narod. Ossolińskich. 353–376.
Kozłowska-Doda Jadwiga. 2021. Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań terenowych z przełomu XX i XXI w.), Lublin: Wydawnictwo Werset.
Kurz 1993 = Kurzowa Zofia. 1993. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w. Warszawa – Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Markowski Andrzej. 1994. Kuchnia w języku, czyli o nazwach produktów kulinarnych. W: Wokół stołu i kuchni. Wyb. i opr. Maja i Jan Łozińscy. Warszawa: TenTen. 129–141.
Marszałek Marek. 2022. Z radzieckiej kuchni północnokresowej. Unifikujące oddziaływanie języka rosyjskiego na polską, litewską i białoruską frazematykę kulinarną. „Poradnik Językowy” 9: 48–61.
PPW 2021 = Rembiszewska Dorota Krystyna, Siatkowski Janusz. 2021. Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie. Studia wyrazowe. Cz. 2. Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.
Rutkowska Krystyna. 1999. Słownictwo zimowych obrzędów dorocznych na Wileńszczyźnie. W: Język polski dawnych Kresów Wschodnich. T. 2. Red. Janusz Rieger. Warszawa: Semper. 27–46.
SEBM 2008 = Cyhun Genadź (rèd). 2008. Sloǔnìk ètymalagìčny belaruskaj movy. T. 12. 2008. Mìnsk: Belaruskaâ navuka [Цыхун Генадзь (рэд.). 2008. Слоўнік этымалагічны беларускай мовы. Т. 12. Мінск: Беларуская навука].
Sloǔnìk gavorak paǔnočna-zahodnâj Belarusì ì âe pagranìča. 1979–1986. T. 1–5. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [ Слоўнік гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе паграніча. 1979–1986. Т. 1–5. Мінск: Навука і тэхніка].
Słownik brasławski 2009 = Budźko Iryna, Guszczewa Olga, Kazancewa Helena, Smułkowa Elżbieta. 2009. Brasławszczyzna. Pamięć i współczesność. 2009. T. 2. Słownictwo dwujęzycznych mieszkańców rejonu (Słownik brasławski). Red. Elżbieta Smułkowa. Konsultacja lituanistyczna: Nijola Birgiel. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
SMPP 2017 = Grek-Pabisowa Iryda, Ostrówka Małgorzata, Jankowiak Mirosław. 2017. Słownik mówionej polszczyzny północnokresowej. Warszawa: IS PAN. Na prawach rękopisu.
Smyk Katarzyna, Pudłocki Tomasz, Wodzińska Izabela (red.). 2017. Puszcza sandomierska od kuchni. Miedzy tradycją a współczesnością. Kolbuszowa: Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej.
SPGB 2014 = Rieger Janusz. 2014. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie. Oparte głównie na zapisach Anny Stelmaczonek-Bartnik, Barbary Jasinowicz, Wiktora i Elżbiety Minksztymów, Natalii Ananiewej i kartoteki Wiaczesława Werenicza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa.
SPGL 2006 = Rieger Janusz, Masojć Irena, Rutkowska Krystyna. 2006. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
SPZB 1979–1986 = Mackevič Juzèfa (rèd.). 1979–1986. Sloŭnik belaruskix havorak paŭnočnazaxodnjaj Belarusi i jae pahraničča: u 5 t. Minsk : Navuka i tèxnika [Мацкевіч Юзэфа (рэд.). Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча: у 5 т. Мінск: Навука і тэхніка].
Szukiewicz Wandalin. 1912. Zwyczaje przy wypiekaniu chleba w pow. Lidzkim. „Ziemia. Tygodnik krajoznawczy illustrowany” III(35): 571–574.
Witaszek-Samborska Małgorzata. 2005. Studia nad słownictwem kulinarnym we współczesnej polszczyźnie. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Zakhutska Oksana. 2018. Słownictwo kulinarne gwary polskiej wsi Dorohań w Żytomierskiem. „Slavia Orientalis” LXVII(2): 325–349.
Żarski Waldemar. 2003. Nazwy zup w języku polskim. „Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” XXIX: 157–161.
Inne artykuły z tego numeru
13.02.2026
Profesor UW Mikołaj Timoszuk (15.06.1944 – 21.08.2025)
Nina Barszczewska
13.02.2026
“Наша Нива”беларуская мовалітаратурная мовадыялектыдні тыдняНазвы дзён тыдня ў газеце “Наша Нива” (“Наша Ніва”), у сучаснай беларускай літаратурнай мове і дыялектах
Viktar Korbut
13.02.2026
dialektologiadialekty białoruskiedialekty polskiedialekty bałtyckiepogranicze językoweGranice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie
Mirosław Jankowiak
Podobne publikacje
13.02.2025
Ryhor BaradulinptakiduchowośćBógBiałoruśmatkasymbolmetaforaŚwiat ptaków w poezji Ryhora Baradulina na podstawie wybranych przykładów z tomu poezji KSTY
Mariusz Kaliciński
22.08.2026
Komarowszczyznarejon miadziolskipolszczyzna północnokresowajęzyk polskipolskość na KomarowszczyźnieJęzyk polski na Komarowszczyźnie: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość (wnioski z badań terenowych w rejonie miadziolskim obwodu mińskiego na Białorusi)
Anna Żebrowska
20.08.2026
BiałoruśPolskazwiązkiprzekładycechy narodoweBliski związek odzwierciedlony w przekładach z polskiej poezji przez młodych pisarzy białoruskich
Arnold McMillin

