Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Канфлікт з “роднай мовай” і транснацыянальны паварот у сучаснай беларускай літаратуры

2025, Tom 25

Ulyana Veryna

0000-0002-6015-7160

University of Bremen, Germany

DOI

10.31338/2720-698Xaa.25.9

Data publikacji

13.02.2026

Data otrzymania

18.03.2025

Data akceptacji

05.12.2025

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY-NC 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, językoznawstwo

Język publikacji

białoruski

Pliki do pobrania

PDF 390 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:104

Liczba pobrań:103

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

У беларускай літаратуры апошніх двух дзесяцігоддзяў у творчасці пакалення пісьменнікаў, якія дэбютавалі на мяжы 1990-х – 2000-х, склаўся значны корпус тэкстаў, у якіх беларуская мова робіцца прадметам метарэфлексіі і асэнсоўваецца як праблема. Да той жа з’явы можна аднесці і творы, напісаныя на трасянцы, лацінкай, на сумесі моў, на замежных мовах, аўтапераклады і г. д. У артыкуле прапануецца погляд на гэтую з’яву як на канфлікт, а паколькі пры гэтым аспрэчваюцца межы нацыянальнай літаратуры, знітаванай з пэўнай (адной, беларускай) мовай і тэрыторыяй (Рэспублікай Беларусь), мяркуецца здзяйсненне транснацыянальнага павароту ў сучаснай беларускай літаратуры. Пачатак тэндэнцыі адзначаецца ў другой палове 1990-х, калі новае пакаленне пісьменнікаў паступова дыстанцыявалася і ад адраджэнскай, і ад афіцыйнай ідэалогіі, то бок ад ідэнтыфікацыі сябе з мовай і тэрыторыяй, якая застаецца аўтарытарнай дзяржавай.

Słowa kluczowe:

сучасная беларуская літаратура,транснацыянальны паварот,“родная мова”,канфлікт,беларуская мова.

Bibliografia

Akudovič Valjancin. 2007. Kod adsutnasci (asnovy belaruskaj mental′nasci). Minsk: Lohvinaŭ [Акудовіч Валянцін. 2007. Код адсутнасці (асновы беларускай ментальнасці). Мінск: Логвінаў].

Ancipovič Ol′ga. 2011. Pisatel′ Adam Globus: «V belorusskom jazyke est′ i seks, i mat!» [Анципович Ольга. 2011. Писатель Адам Глобус: «В белорусском языке есть и секс, и мат!»] [online] [29.07.2024].

Antanjuk-Pruto Maryna. 2022. Status moŭ u Belarusi: histaryčny ahljad. “Acta Albaruthenica” 22: 159-168 [Антанюк-Пруто Марына. 2022. Статус моў у Беларусі: гістарычны агляд. “Acta Albaruthenica” 22: 159-168]

Arkuš Ales′. 2007. Vjartanne ŭ “Tutèjšyja”. U: Ales′ Arkuš. Askepki vjalikaha maljunku. Minsk: Lohvinaŭ. 45-72 [Аркуш Алесь. 2007. Вяртанне ў “Тутэйшыя”. У: Алесь Аркуш. Аскепкі вялікага малюнку. Мінск: Логвінаў. 45-72].

Atlas of the World’s Languages in Danger. 2010. Third edition, entirely revised, enlarged and updated. Editor-in-Chief Christopher Moseley. UNESCO Publishing.

Bahušèvìč Francìšak. 1891. Dudka białaruskaja Macieja Buraczka. Kraków: Drukawau swaim kosztam Wł. L. Anczyc i SKA [Багушэвіч Францішак. 1891. Dudka białaruskaja Macieja Buraczka. Kraków: Drukawau swaim kosztam Wł. L. Anczyc i SKA ].

Baxarèvič Al′herd. 2017. Sabaki Èŭropy. Minsk: Lohvinaŭ [Бахарэвіч Альгерд. 2017. Сабакі Эўропы. Мінск: Логвінаў].

Baxarèvič Al′herd. 2018. Mae dzevjanostyja [Бахарэвіч Альгерд. 2018. Мае дзевяностыя] [online] https://journalby.com/news/algerd-baharevich-mae-dzevyanostyya-movagistoryya-hvaroby-chastka-2-1214 [29.07.2024].

Baxarèvič Al′herd. 2022. Vieršy/Veršy. Prague: Vesna [Бахарэвіч Альгерд. 2022. Vieršy/Вершы. Прага: Vesna].

Baxarèvič Al′herd. 2023. Belarus′ – hèta vyspa, što vandrue z nami ŭ čase i prastory [Бахарэвіч Альгерд. 2023. Беларусь – гэта выспа, што вандруе з намі ў часе і прасторы] [online] [08.08.2024].

Bejka Vera. 2023. Veršy prazaika [Бейка Вера. 2023. Вершы празаіка] [online] [08.08.2024].

Bekus Nelly. 2010. “Nationalism and socialism: “Phase D” in the Belarusian nation-building.” Nationalities Papers 38 (6): 829–846.

Bekus Nelly. 2019. “Belarus’s Winding Path to a Post-Soviet Identity.” Current History 118 (810): 258–264.

Bekus Nelly, Gabowitsch Mischa. 2023. “Introduction to the Special Issue on Protest and Authoritarian Reaction in Belarus. New Subjectivities and Beyond.” Communist and Post-Communist Studies 56 (3): 1–21.

Bjazlepkina Aksana. 2003. Manifest tavarystva “Tutèjšyja”. U: Sbornik rabot 60-j naučnoj konfrencii studentov i aspirantov Belgosuniversiteta. 14–16 maja 2003 g. V 3 č. Č. 3. Minsk: BGU. 93–96 [Бязлепкіна Аксана. 2003. Маніфест таварыства “Тутэйшыя”. У: Сборник работ 60-й научной конфренции студентов и аспирантов Белгосуниверситета. 14–16 мая 2003 г. В 3 ч. Ч. 3. Минск: БГУ: 93–96].

Broŭka Pjatrus′. 1988. Zbor tvoraŭ u 9 tamax. Tom 3. Veršy, paèmy. 1954–1964. Minsk: Mastackaja litaratura [Броўка Пятрусь. 1988. Збор твораў у 9 тамах. Том 3. Вершы, паэмы. 1954–1964. Мінск: Мастацкая літаратура].

Bum-Bam-Lit u manifestax. 1995. “Kul′tura”. Litaraturna-filasofski sšytak “ZNO”. 6–12 verasnja. № 28: 6–7 [Бум-Бам-Літ у маніфестах. 1995. “Культура”. Літаратурна-філасофскі сшытак “ЗНО”. 6–12 верасня. № 28: 6–7].

Casanova Pascal. 2007. The World Republic of Letters. Translated by M.B. DeBevoise. Cambridge, Massachusetts, London, England: Harvard University Press.

Cimafeeva Julija. b.h. Kali jazyk razvjazaŭsja. Maja karotkaja moŭnaja bijahrafija [Цімафеева Юлія. б.г. Калі язык развязаўся. Мая кароткая моўная біяграфія]. [online] https://www.toledo-programm.de/cities_of_translators/4102/n-a [08.08.2024].

Cimafeeva Julija. 2020. ROT: veršy. Praha–Minsk: Vesna Vaško: A.M. Januškevič [Цімафеева Юля. 2020. ROT: вершы. Прага—Мінск: Vesna Vaško : А.М. Янушкевіч].

Cimafiejeva Julia. 2022. Motherfield: Poems & Belarusian Protest Diary, translated from the Belarusian by Valzhyna Mort and Hanif Abdurraqib. Dallas: Deep Vellum.

Czeczot Jan. 1846. Piosnki wieśniacze z nad Niemna i Dźwiny. Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego.

Dubavec Sjargej. 1992. Novaja kulʹturnaja sіtuacyja. U: Sjargej Dubavec. Praktykavannі. Proza. Èsè. Krytyka. Mіnsk: Mastackaja lіtaratura. 164–166 [Дубавец Сяргей. 1992. Новая культурная сітуацыя. У: Сяргей Дубавец. Практыкаванні. Проза. Эсэ. Крытыка. Мінск: Мастацкая літаратура. 164–166].

Duboǔka Uladzìmìr. 2017. Zbor tvoraǔ u 2 tamah. Tom 1. Veršy, paèmy, peraklady. Mìnsk: Lìmaryus [Дубоўка Уладзімір. 2017. Збор твораў у 2 тамах. Том 1. Вершы, паэмы, пераклады. Мінск: Лімарыус].

Gapova Elena. 2020. Pograničnoe sostojanie: belaruskie postkolonialʹnye diskussii posle pakta Molotova — Ribbentropa. “Novoe literaturnoe obozrenie” 6(166): 314–329 [Гапова Елена. 2020. Пограничное состояние: беларуские постколониальные дискуссии после пакта Молотова — Риббентропа. “Новое литературное обозрение” 6(166): 314–329].

Gapova Elena. 2021. Class, Agency, and Citizenship in Belarusian Protest. “Slavic Review” 80(1): 45-51.

Xaŭstovič Mikola. 2002. Tvorčasc′ Jana Barščèŭskaha ŭ acènkax krytyki. “Pracy kafedry historii belaruskae litaratury Beldzjaržuniversitèta” 2: 29–55 [Хаўстовіч Мікола. 2002. Творчасць Яна Баршчэўскага ў ацэнках крытыкі. “Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта” 2: 29–55].

Hilevič Nil. 2003. Zbor tvoraŭ u 23-x tamax. T 1. Veršy 1946-1990. Minsk: Kniha [Гілевіч Ніл. 2003. Збор твораў у 23-х тамах. Т 1. Вершы 1946-1990. Мінск: Кніга].

Hnilamëdaŭ Uladimir, Laŭšuk Scjapan (rèd.). 2014. Historyja belaruskaj litaratury XX stahoddzja. U 4 t. T. 4. Minsk: Belaruskaja navuka [Гніламёдаў Уладімір, Лаўшук Сцяпан (рэд.). 2014. Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 4. Мінск: Беларуская навука].

Holem Hryša. 2006. Xaŭtury pa Bum-Bam-Litu. Pasljasloŭe da adnoj večaryny. “Dzejasloŭ” 20(1): 310–324 [Голем Грыша. 2006. Хаўтуры па Бум-Бам-Літу. Пасляслоўе да адной вечарыны. “Дзеяслоў”. 20(1): 310–324].

Hutcheon Linda. 2002. “Rethinking the National Model.” In: Linda Hutcheon and Mario J. Valdés (ed.). Rethinking Literary History. A Dialogue on Theory. Oxford: Oxford University: 3–49.

Hužaloŭski Aljaksandr. 2012. Čyrvony alovak: narysy pa historyi cènzury ŭ BSSR. U 2 kn. Kn. 1. 1919-1941 hh. Minsk: Rèd. hazety Zvjazda [Гужалоўскі Аляксандр. 2012. Чырвоны аловак: нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР. У 2 кн. Кн. 1. 1919-1941 гг. Мінск: Рэд. газеты Звязда].

In Vil′nja veritas. 2007. Tvory finalistaŭ konkursu maladyx litarataraŭ, prysvečanaha stahoddzju hazety “Naša Niva”. Uklad. i rèd. Andrèj Xadanovič. Pradmova Hanny Kislicynaj. Vil′nja: Instytut belarusistyki [In Вільня veritas. 2007. Творы фіналістаў конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага стагоддзю газеты “Наша Ніва”. Уклад. і рэд. Андрэй Хадановіч. Прадмова Ганны Кісліцынай. Вільня: Інстытут беларусістыкі].

Jankuta Hanna. 2022. Čas pustazellja. A.M. Januškevič [Янкута Ганна. 2022. Час пустазелля. А.М. Янушкевіч].

Kavalëŭ Sjarhej. 2017. Manixvèst… (1987) jak litaraturna-hramadskaja prahrama Tavarystva maladyx litarataraŭ “Tutèjšyja”. “Studia Białorutenistyczne” 11: 181–193 [Кавалёў Сяргей. 2017. Маніхвэст… (1987) як літаратурна-грамадская праграма Таварыства маладых літаратараў “Тутэйшыя”. “Studia Białorutenistyczne” 11: 181–193].

Kislicyna Hanna. 2006. Novaja litaraturnaja situacyja: zmena kul′turnaj paradyhmy. Minsk: Lohvinaŭ [Кісліцына Ганна. 2006. Новая літаратурная сітуацыя: змена культурнай парадыгмы. Мінск: Логвінаў].

Latyšonak Aleh. 2012. Mif “tutèjšyx”. “Palityčnaja sfera” 18–19(1–2): 220–229 [Латышонак Алег. 2012. Міф “тутэйшых”. “Палітычная сфера” 18–19(1–2): 220–229].

McMillin Arnold. 2016. Politics and Criticism in the Work of Young Belarusian Poets. “Przegląd Wschodnioeuropejski” VII/1: 189–199.

Mel′nikava Anžèla. 2016. Nacyjanal′na-svetapohljadnyja kaardynaty belaruskaj litaratury peršaj trèci XX stahoddzja. Homel′: HDU imja F. Skaryny [Мельнікава Анжэла. 2016.

Нацыянальна-светапоглядныя каардынаты беларускай літаратуры першай трэці ХХ стагоддзя. Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны].

Martysevič Maryja. 2011. Ambasada: veršy svae i čužyja. Minsk: Knihazbor [Мартысевіч Марыя. 2011. Амбасада: вершы свае і чужыя. Мінск: Кнігазбор].

Martysevič Maryja. 2023. Sarmatyja: paèma; 2-e vydanne. Vil′nja: Lohvinaŭ [Мартысевіч Марыя. 2023. Сарматыя: паэма; 2-е выданне. Вільня: Логвінаў].

Mečkovskaja Nina. 1994. Jazykovaja situacija v Belarusi: Ètičeskie kollizii dvujazyčija. “Russian Linguistics” 18(3): 299–322 [Мечковская Нина. 1994. Языковая ситуация в Беларуси: Этические коллизии двуязычия. “Russian Linguistics” 18(3): 299–322].

Mort Valzhyna. 2009. Tränenfabrik. Gedichte. Aus dem Weißrussischen von Katharina Narbutovic. Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.

Mort Valzhyna. 2021. Music for the Dead and Resurrected. New York: Farrar, Straus and Giroux.

Mort Valzhyna. 2022. Musik für die Toten und Auferstandenen. Gedichte. Aus dem Englischen und dem Weißrussischen übersetzt von Katharina Narbutovič und Uljana Wolf. Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.

Mort Val′žyna. 2022. Pesni dlja mërtvyx i ŭvaskrèslyx: veršy. Minsk: A. M. Januškevič [Морт Вальжына. 2022. Песні для мёртвых і ўваскрэслых: вершы. Мінск: А. М. Янушкевіч].

Navumčyk Sjarhej. 2006. Sem hadoŭ Adradžèn′nja, al′bo Frahmènty najnoŭšaj belaruskaj historii (1988–1995). Varšava – Praha: Belaruskija Vedamas′ci, „Člověk v tisni” [Навумчык Сяргей. 2006. Сем гадоў Адраджэньня, альбо Фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995). Варшава – Прага: Беларускія Ведамасьці, „Člověk v tisni”].

Oushakine Serguei Alex. 2017. How to Grow out of Nothing: The Afterlife of National Rebirth in Postcolonial Belarus. “Qui Parle: Critical Humanities and Social Sciences” 26(2): 423–490.

Pacjupa Juras′. 1994. 21x21. Vaš asabisty litaraturny zakaz 21 belaruskamu pis′menniku. “Krynica” 6: 103–104 [Пацюпа Юрась. 1994. 21х21. Ваш асабісты літаратурны заказ 21 беларускаму пісьменніку [Анкета]. “Крыніца” 6: 103–104].

Pacjupa Juras′. 2008. Sabaka: veršy, èsè, panehiryki. Minsk: Limaryus [Пацюпа Юрась. 2008. Сабака: вершы, эсэ, панегірыкі. Мінск: Лімарыус].

Pančanka Pimen. 1982. Zbor tvoraŭ u čatyrox tamax. T. 3. Veršy 1963–1981. Minsk: Mastackaja litaratura [Панчанка Пімен. 1982. Збор твораў у чатырох тамах. Т. 3. Вершы 1963–1981. Мінск: Мастацкая літаратура].

Pančanka Pimen. 1988. Horki žolud: Veršy. Minsk: Mastackaja litaratura [Панчанка Пімен. 1988. Горкі жолуд: Вершы. Мінск: Мастацкая літаратура].

Peršaj Aleksandr. 2012. Tutèjšascʹ kak taktika kulʹturnogo soprotivleniâ: o lokalʹnosti, socialʹnoj mobilʹnostii belarusskoj nacionalʹnoj identičnosti. “Forum novejšej vostočnoevropejskoj istorii i kulʹtury” 2: 251–268 [Першай Александр. 2012. Тутэйшасць как тактика культурного сопротивления: о локальности, социальной мобильности и беларусской национальной идентичности. “Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры” 2: 251–268].

Prylucki Sjarhej. 2008. Dzevjanostyja forever. Minsk: Medysont [Прылуцкі Сяргей. 2008. Дзевяностыя forever. Мінск: Медысонт].

Prylucki Sjarhej. 2013. Heroj èpoxi stabil′nas′ci. Minsk: Lohvinaŭ [Прылуцкі Сяргей. 2013. Герой эпохі стабільнасьці. Мінск: Логвінаў].

Pšaničny Jaryla. 2011. Piščavyja liški. Minsk: Halijafy [Пшанічны Ярыла. 2011. Пішчавыя лішкі. Мінск: Галіяфы].

Rohava Maryia. 2020. “The Politics of State Celebrations in Belarus.” Nations and Nationalism 26: 883–901.

Sin′kova Ljudmila. 2012. Specyfičnae asènsavanne nacyjanal′naha ŭ belaruskaj litaratury XX stahoddzja. U: Hun-Bryt Koler, Pavel Navumenka (uklad.) Pohljady na specyfičnasc′ “malyx” litaratur: belaruskaja i ŭkrainskaja litaratury. Minsk: Parkus-pljus. 99–115 [Сінькова Людміла. 2012. Спецыфічнае асэнсаванне нацыянальнага ў беларускай літаратуры ХХ стагоддзя. У: Гун-Брыт Колер, Павел Навуменка (уклад.). Погляды на спецыфічнасць “малых” літаратур: беларуская і ўкраінская літаратуры. Мінск: Паркус-плюс. 99–115.

Smarkač Ulaisk, Pistončyk Siroška. 2009. Jopyty dvux maladyx neljudzjaŭ. Vydavectva Pljušč [Смаркач Улаіск, Пістончык Сірошка. 2009. Йопыты двух маладых нелюдзяў. Выдавецтва Плюшч].

Spivak Gayatri Chakravorty. 1988. “Can the Subaltern Speak?” In: Cary Nelson and Lawrence Grossberg (ed.). Marxism and the Interpretation of Culture. Urbana and Chicago: University of Illinois Press: 271–313.

Suny Ronald Grigor. 1993. The Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union. Stanford University Press.

Sys Anatol′. 2002. Sys: veršy. Minsk: Mastackaja litaratura [Сыс Анатоль. 2002. Сыс: вершы. Мінск: Мастацкая літаратура].

Sys Anatolʹ. b.g. Pan Les [Сыс Анатоль. б.г. Пан Лес] [online] https://knihi.com/Anatol_Sys/ Pan_Les.html#chapter86 ] [08.08.2024].

Tank Maksim. 1993. Vybranae: Veršy. Minsk: Mastackaja litaratura [Танк Максім. 1993. Выбранае: Вершы. Мінск: Мастацкая літаратура].

Tazik belaruski. 1998. Minsk: Bervita [Тазік беларускі. 1998. Мінск: Бервіта].

Tihanov Galin. 2014. Do “‘Minor Literatures’ Still Exist? The Fortunes of a Concept in the Changing Frameworks of Literary History.” In: Vladimir Biti (ed.). Re-Examining the National-Philological Legacy: Quest for a New Paradigm? Amsterdam: Rodopi. 169–190.

Tutèjšyja. Tvorčasc′ sjabroŭ tavarystva. 1989. Minsk: Mastackaja litaratura [Тутэйшыя. Творчасць сяброў таварыства. 1989. Мінск: Мастацкая літаратура].

Upala Anka. 2012. Drèva èntalipt: apavjadanni, veršy. Minsk: Lohvinaŭ [Упала Анка. 2012. Дрэва энталіпт: апавяданні, вершы. Мінск: Логвінаў].

Weiler Thomas. 2020. Moving Mova: Belarussische Prosa in Bewegung. „Osteuropa” 70(10/11), Gewalt statt Macht: Belarus: Repression, Schikane, Terror Macht statt Gewalt: Belarus: Schritte zur Freiheit (2020): 357–368.

Welsch Wolfgang. 1999. “Transculturality: the Puzzling Form of Cultures Today.” In: Mike Featherstone, Scott Lash (ed.). Spaces of Culture: City, Nation, World. London: SAGE Publications Ltd. 195–213.

Welsch Wolfgang. 2009. Was ist eigentlich Transkulturalität? In: Lucyna Darowska, Claudia Machold (Hg.): Hochschule als transkultureller Raum? Beiträge zu Kultur, Bildung und Differenz. Bielefeld: Transcript. 39–66.

Woolhiser Curt. 2014. “The Russian Language in Belarus: Language Use, Speaker Identities and Metalinguistic Discourse.” In: Lara Ryazanova-Clarke (ed.). The Russian Language Outside the Nation. Edinburgh: Edinburgh University Press. 81–116.

Yildiz Yasemin. 2012. Beyond the Mother Tongue: The Postmonolingual Condition. New York: Fordham University Press.

Ždanovič Sjarhej. 1999. Novy front mastactvaŭ. “Nihil” [Ждановіч Сяргей. 1999. Новы фронт мастацтваў. “Nihil”. [online] https://knihi.com/storage/nihil/manifest-bel. htm] [08.08.2024].