Original research article
Acta Albaruthenica

Межы функцыянавання беларускіх гаворак у святле даследаванняў лінгвістаў. Частка І: беларуска-расійскае памежжа

2023, 23

Mirosław Jankowiak

0000-0001-6212-1463

Czech Academy of Sciences in Prague, Institute of Slavic Studies

University of Warsaw, Institute for Intercultural Studies of Central and Eastern Europe

DOI

10.31338/2720-698Xaa.23.2

Publication date

16.02.2024

Submission date

25.08.2023

Acceptance date

14.09.2023

Publishing model

open access

License type

CC BY-NC-ND 3.0 PL

Field

Humanities

Discipline

literary studies, linguistics

Language of publication

Belarusian

Downloads

PDF 356 KB

Article

Number of views:183

Number of downloads:75

Crossref citations:0

Altmetric score:0

Abstract

У артыкуле прадстаўлены арэал функцыянавання беларускіх гаворак на беларуска-расійскім памежжы ў святле лінгвістычных даследаванняў. Прааналізаваны выбраныя публікацыі, якія ахопліваюць перыяд ад першай паловы ХІХ ст., тэксты міжваеннага часу, як і пасляваеннага перыяду Савецкага Саюза і надрукаваныя ў апошні час пасля распаду СССР. Для аналізу выбраны публікацыі беларускіх, расійскіх і польскіх даследчыкаў. Падыход да праблемы моўнага памежжа змяняўся храналагічна, у залежнасці ад прынятыхметадалогій, разумення тэрмінаў “пераходныя / змешаныя гаворкі”, развіцця лінгвістычнай геаграфіі, працэсу русіфікацыі і палітычна-ідэалагічных фактараў.

Keywords:

дыялекталогія,беларускія дыялекты,рускія дыялекты,беларуска-расійскае моўнае памежжа,пераходныя гаворкі,ідэалогія

Bibliography

Avanesov Ruben. 1947. Očerki russkoj dialektologii. Moskva: Gosudarstvennoje učebno-pedagogičeskoje izdatel'svto Ministerstva prosveščenija RSFSR [Аванесов Рубен. 1947. Очерки русской диалектологии. Москва: Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства просвещения РСФСР].

Ânkovâk Miroslav. 2015. Govory Sebežskogo i Nevel'skogo rajonov Pskovskoj oblasti kak primer belorussko-russkich perechodnych (smešannych) dialektov (224-226). V: Aktual'nyê problemy russkoj dialektologii. K 100-letiû izdaniâ Dialektologičeskoj karty russkogo jazyka v Evrope. Tezisy dokladov Meždunarodnoj naučnoj konferencji 30 oktobrja - 01 noâbrjâ 2015 g. Moskva: Rossijskaâ akademiâ nauk. Institut russkogo jazyka im. V.V. Vinogradova [Янковяк Мирослав. 2015. Говоры Себежского и Невельского районов Псковской области как пример белорусско-русских переходных (смешанных) диалектов (224-226). В: Актуальные проблемы русской диалектологии. К 100-летию издания Диалектологической карты русского языка в Европе. Тезисы докладов Международной научной конференции 30 октября - 01 ноября 2015 г. Москва: Российская академия наук. Институт русского языка им. В.В. Виноградова].

Ânkovâk Miroslav. 2016. Balto-slavjanskije âzykovyê kontakty v Nevel'skom rajone. "Nevel'skij sbornik" 22: 111-121 [Янковяк Мирослав. 2016. Балто-славянские языковые контакты в Невельском районе. "Невельский сборник" 22: 111-121].

https://doi.org/10.1016/j.disopt.2016.01.003

Barščèŭskaja Nina. 2004. Belaruskaja èmigracyja - abaronca rodnaê movy. Varšava: Katèdra belaruskaj filâlёgii Varšaŭskaga universitèta [Баршчэўская Ніна. 2004. Беларуская эміграцыя - абаронца роднае мовы. Варшава: Катэдра беларускай філялёгіі Варшаўскага ўніверсітэта].

Barščèŭskaja Nina. 2012. Tèrytaryjalny absiag belaruskaj narodnaj movy - pogliad z dalёkaga zamežža. "Studia Białorutenistyczne" 6: 217-232 [Баршчэўская Ніна. 2012. Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы - погляд з далёкага замежжа. "Studia Białorutenistyczne" 6: 217-232].

Barszczewska Nina, Jankowiak Mirosław. 2012. Dialektologia białoruska. Warszawa: SOW / Instytut Slawistyki PAN.

Belaruskaja dyâlektalogiâ: matèryâly i dasledavanni. 2018. Vyp. 5. Minsk: Belaruskaja navuka [Беларуская дыялекталогія: матэрыялы і даследаванні. 2018. Вып. 5. Мінск: Беларуская навука].

Blinava Èvelina, Mâcel'skaâ Èŭdokiâ. 1980. Belaruskaâ dyâlektalogiâ. Minsk: Vyšèjšaja škola [Блінава Эвеліна, Мяцельская Эўдокія. 1980. Беларуская дыялекталогія. Мінск: Вышэйшая школа].

Budz'ko Iryna. 2007. Lingvistyčny i sacyâlingvistyčny charaktar belaruskaga pamežža. Da pastanoŭki prablemy (259-280). W: Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. 2007. Red. E. Smułkowa, A. Engelking. Warszawa: Wydawnictwo DIG / Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego [Будзько Ірына. 2007. Лінгвістычны і сацыялінгвістычны характар беларускага памежжа. Да пастаноўкі праблемы (259-280). W: Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. 2007. Red. E. Smułkowa, A. Engelking. Warszawa: Wydawnictwo DIG / Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego].

Buzuk Pёtr. 1926. Da charaktarystyki paŭnočna-belaruskich dyâlektaŭ. Gutarki Nevel'skaga i Vâliskaga pavetaŭ. Mensk: Instytut belaruskaê kul'tury [Бузук Пётр. 1926. Да характарыстыкі паўночна-беларускіх дыялектаў. Гутаркі Невельскага і Вяліскага паветаў. Менск: Інстытут беларускае культуры].

Buzuk Pёtr. 1928. Sproba lingvistyčnaê geografii Belarusi. Č. 1. Fonetyka i morfolёgiâ. Vyp. 1. Gavorki central'naê i ŭschodnâê Belarusi i susednich mâscovascâj Ukrainy i Vâlikarasii ŭ peršaj čverci XX st. Mensk: Instytut belaruskaê kul'tury [Бузук Пётр. 1928. Спроба лінгвістычнае географіі Беларусі. Ч 1. Фонэтыка і морфолёгія. Вып. 1. Гаворкі цэнтральнае і ўсходняе Беларусі і суседніх мясцовасьцяй Украіны і Вялікарасіі ў першай чверці ХХ ст. Менск: Інстытут беларускае культуры].

Bukrinskaja Irina, Karmakova Olga, Ter-Avanesava Aleksandra 2008. Govory belorussko-russkogo pogranič'â. "Issledovaniâ po slavânskoj dialektologii 13: 120-179 [Букринская Ирина, Кармакова Ольга, Тер-Аванесова Александра 2008. Говоры белорусско-русского пограничья. "Исследования по славянской диалектологии" 13: 120-179].

Bukrinskaja Irina, Karmakova Olga, Ter-Avanesava Aleksandra 2017. Izoglossy pskovskovitebskogo pogranič'â. Pod red. N. Bol'šakovoj, L. Kostûčuk. Pskov [Букринская Ирина, Кармакова Ирина, Тер-Аванесова Александра 2017. Ізоглоссы псковско-витебского пограничья. Под ред. Н. Большаковой, Л. Костючук. Псков].

Dal' Vladimir. 1880. Tolkovyj slovar' živago velikorusskago âzyka. Peterburg-Moskva [Даль Владимир. 1880. Толковый словарь живаго великорусскаго языка. Петербургъ-Москва].

Dyâlektalagičny atlas belaruskaj movy. 1963. Pad rèd. R.I. Avanesava. Minsk [Дыялекта-лагічны атлас беларускай мовы. 1963. Пад рэд. Р.І. Аванесава. Мінск.

Durnovo Nikolaj, Sokolov Nikolaj, Ušakov Dmitrij. 1915. Opyt dialektologičeskoj karty russkago âzyka v Evropê. Moskva: Sinodal'naâ tipografiâ [Дурново Николай, Соколовъ Николай, Ушаков Дмитрий. 1915. Опытъ діалектологической карты русскаго языка въ Европѣ. Москва: Синодальная типография].

Chrèstamatyâ belaruskaj dyâlektalogii. 1962. Pad rèd. R.I. Avanesava i M.V. Biryly. Minsk: Vydavectva akadèmii navuk Belaruskaj SSR [Хрэстаматыя беларускай дыялекта-логіі. 1962. Пад рэд. Р.І. Аванесава і М.В. Бірылы. Мінск: Выдавецтва aкадэміі навук Беларускай ССР].

Getka Joanna. 2007. "Po naszemu" - charakterystyka świadomości językowej mieszkańców pogranicza białorusko-rosyjskiego (281-292). W: Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. 2007. Red. E. Smułkowa, A. Engelking. Warszawa: Wydawnictwo DIG / Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego.

Golubovskij Pіotr. 1895. Istorâ Smolenskoj zemli do načala XV v. Kiêv [Голубовский Піотръ. 1895. Исторя Смоленской земли до начала XV в. Киев].

Gulickaâ Vol'ga, Gulicki Mikalaj, Zlobin Lidziâ, Rudakoŭskaâ Zinaida. 1992. Belaruskaâ i ruskaâ dyâlektalogija. Minsk: Vyšèjšaja škola [Гуліцкая Вольга, Гуліцкі Мікалай, Злобін Лідзія, Рудакоўская Зінаіда. 1992. Беларуская і руская дыялекталогія. Мінск: Вышэйшая школа].

Jankowiak Mirosław. 2007. Zakres funkcjonowania języka białoruskiego i stan zachowania gwary na przykładzie wybranych miejscowości w okolicach Horek w obwodzie mohylewskim (293-316). W: Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. 2007. Red. E. Smułkowa, A. Engelking. Warszawa: Wydawnictwo DIG / Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego.

Jankowiak Mirosław. 2013. Gwary białoruskie na zachodniej Smoleńszczyźnie - dzieje agonii. "Slavia. Časopis pro slovanskou filologii", roč. 82, sešit 3: 315-332.

Jankowiak Mirosław. 2015. Współczesne gwary białoruskie na południowej Pskowszczyźnie. Rejon newelski. "Slavia. Časopis pro slovanskou filologii", roč. 84, sešit 2: 213-231.

Jankowiak Mirosław. 2016. Leksyka pochodzenia bałtyckiego w mieszanych białoruskorosyjskich gwarach południowej Pskowszczyzny (rejon Siebieża i Newla). "Acta Baltico-Slavica" 40: 73-92.

https://doi.org/10.11649/abs.2016.015

Jankowiak Mirosław. 2020. Leksyka obcego pochodzenia w gwarach rosyjskich rejonu pytałowskiego Federacji Rosyjskiej (37-46). W: Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu. Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti. Ed. M. Jankowiak, M. Vašíček. Praha: Slovanský ústav AV ČŘ.

Karskij Evfimij. 1903. Ètnografičeskaâ karta belarusskago plemeni. S.-Peterburg [Карский Евфимий. 1903. Этнографическая карта бѣлорусскаго племени. С.-Петербургъ].

Karskij Evfimij. 1924. Russkaâ dialektologiâ. Leningrad: Knigoizdatel'stvo Sejatel' E.V. Vysockogo [Карский Евфимий. 1924. Русская диалектология. Ленинград: Книгоиздательство Сеятель Е.В. Высоцкого].

Karskij Evfimij. 2006. Belorusy. Tom 1. Vvedeniê v izučeniê jazyka i narodnoj slovesnosti. Minsk: Belaruskaâ èncyklapediâ [Карский Евфимий. 2006. Белорусы. Том 1. Введение в изучение языка и народной словесности. Минск: Беларуская энцыклапедыя].

Kasatkin Leonid (pod red.). 2005. Russkaâ dialektologiâ. Moskva: Akademiâ / Institut russkogo âzyka im. V.V. Vinogradova [Касаткин Леонид (под ред.). 2005. Русская диалектология. Москва: Академия / Институт русского языка им. В.В. Виноградова].

Kolesov Vladimir. 2006. Russkaâ dialektologiâ. Moskva: Drofa [Колесов Владимир. 2006. Русская диалектология. Москва: Дрофа].

Kozłowska-Doda Jadwiga. 2016. Białoruś jako pogranicze a pogranicza Białorusi: zarys problematyki badań językoznawczych z przełomu XX i XXI, "Studia Białorutenistyczne" 10: 235-262.

https://doi.org/10.17951/sb.2016.10.235

Kuraszkiewicz Władysław. 1963. Zarys dialektologii wschodniosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Kryvicki Alâksandr. 2003. Dyâlektalogiâ belaruskaj movy. Minsk [Крывіцкі Аляксандр. 2003. Дыялекталогія беларускаяй мовы. Мінск].

Kurcova Veranika. 2017. Lingvistyčny landšaft vicebska-pskoŭskaga pamežža: agul'naê i adroznaê ŭ srodkach sučasnaga dyâleknaga maŭlennâ. (430-439). V: "Slovo i slovar'". Minsk

Četyre četverti. S. 430-439 [Курцова Вераніка. 2017. Лінгвістычны ландшафт віцебска-пскоўскага памежжа: агульнае і адрознае ў сродках сучаснага дыялектнага маўлення (430-439). В: Слово и словарь. Минск: Четыре четверти].

Lingvisyčnaâ geagrafiâ i grupoŭka belaruskich gavorak. 1968. Pad rèd. R.I. Avanesava, K.K. Atrachoviča (Krapivy), J.F. Mackevič. Minsk [Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. 1968. Пад рэд. Р.І. Аванесава, К.К. Атраховіча (Крапівы), Ю. Ф. Мацкевіч. Мінск.

Lingvisyčnaâ geagrafiâ i grupoŭka belaruskich gavorak. 1969. Pad rèd. R.I. Avanesava, K.K. Atrachoviča (Krapivy), J.F. Mackevič. Minsk [Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. 1969. Пад рэд. Р.І. Аванесава, К.К. Атраховіча (Крапівы), Ю.Ф. Мацкевіч. Мінск].

Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. 2007. Red. E. Smułkowa, A. Engelking. Warszawa: Wydawnictwo DIG / Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego.

Požarickaâ Sofja. 2005. Russkaâ dialektologiâ. Moskva: Akademičeskij projekt / Moskovskij gosudarstvennyj universitet im. M.V. Lomonosova [Пожарицкая Софья. 2005. Русская диалектология. Москва: Парадигма, Академический проект / Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова.

Prochorova Svetlana. 2001. Sintaksis perechodnoj russko-belorusskoj zony: areal'no-tipologičeskoje issledovanije. Minsk: Universitetskoje [Прохорова Светлана. 2001. Синтаксис переходной русско-белорусской зоны: ареально-типологическое исследование. Минск: Университетское].

Prochorova Svetlana. 2002. Eščё raz o âzykovoj neprerivnosti. Minsk: Enciklopedyks [Прохорова Светлана. 2002. Еще раз о языковой непрерывности. Минск: Энциклопедыкс].

Rastorguêv Pavel. 1927. Seversko-belorusskij govor. Issledovaniê v oblasti dialektologii i istorii beloruskich govorov. Leningrad: Izdaniê Instituta belorusskoj kul'tury [Расторгуев Павел. 1927. Северско-белорусский говор. Исследование в области диалектологии и истории белорусских говоров. Ленинград: Издание Института белорусской культуры].

Rastorguêv Pavel. 1960. Govory na territorii Smolenščiny. Moskva: Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR / Institut russkogo âzyka Akademii nauk SSSR [Расторгуев Павел. 1960. Говоры на территории Смоленщины. Москва: Издательство Академии Наук СССР / Институт русского языка Академии наук СССР].

Rastorguêv Pavel. 1973. Slovar' narodnych govorov zapadnoj Brânščiny. Minsk: Izdatel'stvo Nauka i Texnika / Institut âzykoznaniâ im. Âkuba Kolasa Akademii nauk Belorusskoj SSR [Расторгуев Павел. 1973. Словарь народных говоров западной Брянщины. Минск: Издательство Наука и Техника / Институт языкознания им. Якуба Коласа Акадэмии наук Белорусской ССР].

Ryko Anastasiâ. 2018. Meždu russkim i belorusskim: govory Nevel'skogo rajona Pskovskoj oblasti. "Slověne" 2/2018: 303-320 [Рыко Анастасия. 2018. Между русским и белорусским: говоры Невельского района Псковской области. "Slověne" 2/2018: 303-320].

https://doi.org/10.31168/2305-6754.2018.7.2.11

Smułkowa Elżbieta. 2007. Wokół pojęcia pogranicza. Wschodnie i zachodnie pogranicze Białorusi w ujęciu porównawczym (5-14). W: Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej. 2007. Red. E. Smułkowa, A. Engelking. Warszawa: Wydawnictwo DIG / Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Ośrodek Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego.

Stankevič Ân. 1951a. Kryviččyna ŭ "Tolkovym slovarje živago velikorusskago âzyka" V. Dalâ. "Veda" № 1: 3-26 [Станкевіч Ян. 1951а. Крывіччына ў "Толковым словаре живаго великорусскаго языка" В. Даля. "Веда" № 1: 3-26].

Stankevič Ân. 1951b. Kutok movy. "Veda" № 4: 117-121 [Станкевіч Ян. 1951b. Куток мовы. "Веда" № 4: 117-121].

Stankevič Ân. 1952. Ètnografičnyâ i gistaryčnyâ tèrytoryi i granicy Belarusi. "Веда" № 9-10 (14-15): 257-279 [Станкевіч Ян. 1952. Этнографічныя й гістарычныя тэрыторыі й граніцы Беларусі. "Веда" № 9-10 (14-15): 257-279].

Šestakov Pіotr. 1857. Geografiâ Smolenskoj gubernii. Smolensk [Шестаков Пiотр. 1857. География Смоленской губернии. Смоленск].

Zacharova Kapitolina, Orlova Varvara. 1970. Dialektnoje členeniê russkogo âzyka. Moskva [Захарова Капитолина, Орлова Варвара. 1970. Диалектное членение русского языка. Москва].