Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Semantyka ZDROWIA w języku białoruskim: analiza danych systemowych

2021, Tom 21

Jadwiga Kozłowska-Doda

0000-0001-7567-178X

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Wydział Filologiczny, Instytut Neofilologii, Katedra Językoznawstwa Słowiańskiego

DOI

10.32612/uw.18988091.2021.21.pp.177–190

Data otrzymania

01.12.2021

Data akceptacji

14.12.2021

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY-NC-ND 3.0 PL

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

językoznawstwo

Język publikacji

polski

Pliki do pobrania

PDF 322 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:13

Liczba pobrań:8

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Artykuł jest częścią rekonstrukcji językowego obrazu ZDROWIA we współczesnym języku białoruskim. Odtworzenia pojęcia autorka zamierza dokonać za pomocą definicji kognitywnej, opracowanej przez Jerzego Bartmińskiego. Holistyczna definicja kognitywna jest budowana w oparciu o trzy typy danych: systemowych (leksykograficznych), ankietowych i tekstowych. W niniejszej publikacji dokonano analizy danych systemowych. W tym celu wykorzystano dostępne prace leksykograficzne z zakresu językoznawstwa białoruskiego. Słowniki objaśniające definiują ZDROWIE głównie poprzez komponent fizyczny organizmu, komponent psychiczny pojawia się na marginesie. Dane leksykograficzne dostarczają także innych znaczeń, np. zdrowy ‘duży, silny, krzepki’. Badania etymologiczne przynoszą jednak dane, które jednoznacznie przekonują, że to zdrowy pierwotnie oznaczało ‘drzewo’ ‘dobry, zdrowy niby drzewo’. Etymologowie twierdzą, że pierwotnie wyraz charakteryzował drzewo ‘pełen sił, krzepki, niechory, zdrowy’, dopiero później rozszerzył znaczenie na ludzi i zwierzęta. Jak wynika z przysłów i wierzeń Białorusinów zdrowie jest darem od Boga – zarówno dobry stan, jak słaby (добрае здароўе, слабое здароўе), a dane współczesne przynoszą przykłady działań ludzkich w celu utrzymania dobrego stanu zdrowia, np. uprawiać sport, unikać alkoholu, palenia itd.

Słowa kluczowe:

zdrowie,językowy obraz świat,dane systemowe,współczesny język białoruski,definicja kognitywna

Bibliografia

Aksamìtaǔ Anatolʹ. 2002. Prykazkì ì prymaǔkì. Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskìh prykazak ì prymavak z arhìvaǔ, kafedralʹnyh zboraǔ, rèdkìh vydannâǔ ХІХ ì ХХ stst. Mìnsk: Belaruskaâ navuka [Аксамітаў Анатоль. 2002. Прыказкі і прымаўкі. Тлумачальны слоўнік беларускіх прыказак і прымавак з архіваў, кафедральных збораў, рэдкіх выданняў ХІХ і ХХ стст. Мінск: Беларуская навука].

Apresjan Jurij. 1980. Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka. Tłum. z ros. Zofia Kozłowska, Andrzej Markowski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Boryś Wiesław. 2005. Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Čalavek. Tèmatyčny sloǔnìk. 2006. (Rèd.) Lûboǔ Kuncèvìč ì AlâksandrKryvìckì. Mìnsk: Vydaveckì dom Belaruskaâ navuka [Чалавек. Тэматычны слоўнік. 2006. (Рэд.) Любоў Кунцэвіч і Аляксандр Крывіцкі. Мінск: Выдавецкі дом Беларуская навука].

Černyh Pavel. 1999. Istoriko-ètimologičeskij slovarʹ sovremennogo russkogo âzyka. V 2 t. Moskva: Izdatelʹstvo Russkij âzyk [Черных Павел. 1999. Историко-этимологический словарь современного русского языка. В 2 т. Москва: Издательство Русский язык].

Cìtova Ala. 1981. Asacyâtyǔny sloǔnìk belaruskaj movy. Mìnsk: Vydavectva BDU ìmâ U.Ì. Lenìna [Цітова Ала. 1981. Асацыятыўны слоўнік беларускай мовы. Мінск: Выдавецтва БДУ імя У.І. Леніна].

ESBM – Ètymalagìčny sloǔnìk belaruskaj movy. T. 3. 1985. (Rèd.) Vìktar Martynaǔ. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 3. 1985. (Рэд.) Віктар Мартынаў. Мінск: Навука і тэхніка].

Federowski Michał. 1935. Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877–1905. T. IV: Przysłowia, żarciki, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany. Warszawa: Wydano z Zasiłku Funduszu Kultury Narodowej. Towarzystwo Naukowe Warszawskie.

Komparacja systemów i funkcjonowania współczesnych języków słowiańskich. 2000 (Red.) Stanisław Gajda. Opole: Uniwersytet Opolski.

Gaǔroš Nìna. 1998. Sloǔnìk èpìtètaǔ belaruskaj movy. Mìnsk: Vyšèjšaâ škola [Гаўрош Ніна. 1998. Слоўнік эпітэтаў беларускай мовы. Мінск: Вышэйшая школа].

Grzegorczykowa Renata. 2008. Wstęp do językoznawstwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

ISJP – Inny słownik języka polskiego. 2000. (Red.) Mirosław Bańko. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Język w kręgu wartości: studia semantyczne. 2003. (Red.) Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Język. Wartości. Polityka. Język. Wartości. Polityka. Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Raport z badań empirycznych. 2006. (Red.) Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Klyška Mìhasʹ. 1993. Sloǔnìk sìnonìmaǔ ì blìzkaznačnyh sloǔ. 2-e vyd., vypr. ì dapoǔn. Mìnsk: Vyšèjšaâ škola [Клышка Міхась. 1993. Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў. 2-е выд., выпр. і дапоўн. Мінск: Вышэйшая школа].

Lazoǔskì Uladzìmìr. 1994. Sloǔnìk antonìmaǔ belaruskaj movy. Kankrètnyâ vypadkì ǔžyvannâ. Mìnsk: Unìversìtèckae [Лазоўскі Уладзімір. 1994. Слоўнік антонімаў беларускай мовы. Канкрэтныя выпадкі ўжывання. Мінск: Універсітэцкае].

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2015. T. 1: Dom. (Red.) Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2016. T. 3: Praca. (Red.) Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2017. T. 5: Honor. (Red.) Petar Sotirov, Dejan Ajdačić. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2018. T. 2: Europa. (Red.) Wojciech Chlebda. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Lepešaǔ Ìvan. 2008. Sloǔnìk frazealagìzmaǔ belaruskaj movy. T. 1–2. Mìnsk: Belaruskaâ èncyklapedyâ ìmâ Petrusâ Broǔkì [Лепешаў Іван. 2008. Слоўнік фразеалагізмаў беларускай мовы. Т. 1–2. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі].

Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2019. T. 4: Wolność. (Red.) Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich. 1993. (Red.) Jerzy Bartmiński. Lublin: Instytut Europu Środkowej i Wschodniej.

Saussure Ferdinand. 1961. Kurs językoznawstwa ogólnego. Tłum. z franc. Krystyna Kasprzyk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

SBNP – Sloǔnìk belaruskìh narodnyh paraǔnannâǔ. 2011. (Ukl.) Taccâna Valodìna ì Lìâ Salavej. Mìnsk: Belaruskaâ navuka [Слоўнік беларускіх народных параўнанняў. (Укл.) Таццяна Валодіна і Лія Салавей. Мінск: Беларуская навука].

Sloǔnìk leksìčnyh formaǔ (sìnonìmy, amonìmy, antonìmy, paronìmy, amografy, amafony). 2004. (Ukl.) Âǔgen Hvalej, Uladzìmìr Šarpìla. Mìnsk: Paradoks [Слоўнік лексічных формаў (сінонімы, амонімы, антонімы, паронімы, амографы, амафоны). 2004. (Укл.) Яўген Хвалей, Уладзімір Шарпіла. Мінск: Парадокс].

Švedaǔ Sârgej. 2004. Sloǔnìk sìnonìmaǔ belaruskaj movy. Mìnsk: Sučasnae slova [Шведаў Сяргей. 2004. Слоўнік сінонімаў беларускай мовы. Мінск: Сучаснае слова].

TSBLM 1999 – Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj lìtaraturnaj movy. 1999. (Rèd.) Sudnìk Mìhaìl, Kryǔko Mìkola. Mìnsk: BelÈn [Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. 1999. (Рэд.) Суднік Міхаіл, Крыўко Мікола. Мінск: БелЭн].

TSBLM 2016 – Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj lìtaraturnaj movy. 2016. (Rèd.) Kapyloǔ Ìgar. Mìnsk: BelÈn ìmâ P. Broǔkì [Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. 2016. (Рэд.) Капылоў Ігар. Мінск: БелЭн імя П. Броўкі].

TSBM 1977–1984 – Tlumačalʹny sloǔnìk belaruskaj movy. 1977–1984. (Rèd.) Krapìva Kandrat. T. 1–5. Mìnsk: BelÈn [Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. 1977–1984. (Рэд.) Крапіва Кандрат. Т. 1–5. Мінск: БелЭн].

Vysloǔì. 1979. (Sklad., sìstèmatyzacyâ, ustupny artykul ì kamentary) Maìsej Grynblat. Seryâ „Belaruskaâ narodnaâ tvorčascʹ”. Mìnsk: Navuka ì tèhnìka [Выслоўі. 1979. (Склад., сістэматызацыя, уступны артыкул і каментары) Маісей Грынблат. Серыя „Беларуская народная творчасць”. Мінск: Навука і тэхніка].

Rozdziały w monografiach

Bartmiński Jerzy. 1988. Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa (169–185). W: Konotacja. Red. J. Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Bartmiński Jerzy. 1996. O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych” (9–34). W: Słownik stereotypów i symboli ludowych. T. 1: Kosmos. Red. Jerzy Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy. 2015. Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów – co zawiera, na jakich zasadach się opiera, dla kogo jest przeznaczony? (7–13). W: Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów. 2015. T. 1: Dom. (Red.) Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Artykuły w czasopismach

Valodzìna Taccâna. 2021. Belaruskìâ ì polʹskìâ zamovy: ad paralelâǔ da agulʹnaj sûžètnamatyǔnaj prastory [Валодзіна Таццяна. 2021. Беларускія і польскія замовы: ад паралеляў да агульнай сюжэтна-матыўнай прасторы]. „Studia Białorutenistyczne” 15: 135–153.

Publikacji internetowe

Skarnik. 2013. [online] https://www.skarnik.by/ [dostęp: 29.11.2021].

Novogodnie tosty: «Kab vašaâ hata ne vedala nì doktara, nì advakata!!» 2012 [online] https://www.kp.ru/daily/26009/2934144/ [dostęp: 29.11.2021] [Новогодние тосты: «Каб вашая хата не ведала ні доктара, ні адваката!!»].

Prakapovìč Natallâ. 2015. Mova – maralʹny ì duhoǔny tvar nacyì [online] www.eparhia992.by/item/988-mova-maralny-i-dukho-ny-tvar-natsyi [dostęp: 29.11.2021] [Пракаповіч Наталля. 20.03.2015. Мова – маральны і духоўны твар нацыі].

Zdaroǔe – galoǔnaâ ǔznagaroda. 01.09.2014. "Unìversìtèt". Nr 12 (2115) [online] http://ps.bsu.by/wp-content/uploads/2017/01/2014_12.pdf [dostęp: 01.12.2021] [Здароўе – галоўная ўзнагарода. 01.09.2014. "Універсітэт". № 12 (2115)]

Žaltok Ìryna. 2014. Kakie cennosti vybiraût podrostki? „Astraveckaâ praǔda” [online] http://www.ostrovets.by/news/istoriya/news/vlast/news/socialnaya-politika/news6326.html (dostęp 1.12.2021) [Жалток Ірына. 23.04.2014. Какие ценности выбирают подростки? „Астравецкая праўда”].