Oryginalny artykuł naukowy
Acta Albaruthenica

Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie

2025, Tom 25

Mirosław Jankowiak

0000-0001-6212-1463

Akademia Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, Instytut Słowiański

Uniwersytet Warszawski, Instytut Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej

DOI

10.31338/2720-698Xaa.25.4

Data publikacji

13.02.2026

Data otrzymania

16.09.2025

Data akceptacji

18.11.2025

Model publikowania

otwarty dostęp

Rodzaj licencji

CC BY-NC 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, językoznawstwo

Język publikacji

białoruski

Pliki do pobrania

PDF 2 MB

Artykuł

Liczba wyświetleń:204

Liczba pobrań:142

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

W artykule przedstawiony został areał funkcjonowania gwar białoruskich na pograniczu białorusko-litewskim w świetle badań lingwistów. Przeanalizowano wybrane publikacje od połowy XIX w., teksty z okresu międzywojennego, lat powojennych czasów ZSRR, a także opublikowane w ostatnim czasie po rozpadzie Związku Radzieckiego. Omówiono publikacje białoruskich, litewskich i polskich badaczy. Podejście do zagadnienia zasięgu granic występowania gwar zmieniało się w zależności od czasu powstania publikacji, przyjętych metodologii, rozumienia terminów (np. gwary przejściowe vs gwary mieszane), rozwoju geografii lingwistycznej, procesów rusyfikacyjnych oraz czynników polityczno-ideologicznych. Zagadnienie zasięgu gwar białoruskich na pograniczu białorusko-litewskim, choć doczekało się opisów, do tej pory nie było obiektem szczegółowej analizy. Nowym elementem jest krytyczne podejście do niektórych dawniejszych prac naukowych, które nierzadko prowadzone były pod wpływem nacisków polityczno-ideologicznych, oraz zaprezentowanie najnowszych badań autora.

Słowa kluczowe:

dialektologia,dialekty białoruskie,dialekty polskie,dialekty bałtyckie,pogranicze językowe

Bibliografia

AGWB 2014 = Glinka Stanisław, Obrębska-Jabłońska Antonina, Siatkowski Janusz (red.). Atlas Gwar Wschodniosłowiańskich Białostocczyzny. T 1. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.

Błaszczak Tomasz. 2017. Białorusini w Republice Litewskiej 1918–1940. Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne.

Čèkman Valeryj. 1998. Nad ètničnaj i moŭnaj mapaj Paŭdnëva-Usxodnjaj Litvy. U: Belarusy Baltyi: učora, sënnja, zaŭtra, sš. 1. Rèd. Siaržuk Vituška, Alieh Minkin. Vil′nja [Чэкман Валерый. 1998. Над этнічнай і моўнай мапай Паўднёва-Усходняй Літвы. У: Беларусы Балтыі: учора, сёння, заўтра, сш. 1. Pэд. Сяржук Вітушка, Алег Мінкін. Вільня. 17–24].

Durnovo Nikolaj N., Sokolovʺ Nikolaj N., Ušakovʺ Dmitrij. 1915. Opytʺ Dіalektologičeskoj karty russkago âzyka vʺ Evropѣ sʺ priloženіemʺ očerka russkoj dіalektologіi. Moskva: Sinodalʹnaâ Tipografiâ [Дурново Николай Н., Соколовъ Николай Н., Ушаковъ Дмитрий. 1915. Опытъ Діалектологической карты русскаго языка въ Европѣ съ приложеніемъ очерка русской діалектологіи. Москва: Синодальная Типография].

Goral Agnieszka. 2022. Polsko wschodniosłowiańskie pogranicze językowe w badaniach profesora Michała Sajewicza. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Giułumianc Kira, Czekman Walery. 1971. Polska gwara m. Widze i okolicy (na substracie białorusko-litewskim). „Slavia Orientalis” 3: 313–326.

Hlibčuk Natalija, Kostiv Oksana. 2023. Ukrajinska dialektolohija. Lviv: Lvivskyj nacional’nyj universitet imeni Ivana Franka.

Jankowiak Mirosław. 2023a. Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część I: pogranicze białorusko-rosyjskie. „Acta Albaruhenica” 23: 31–61.

Jankowiak MirosЕ‚aw. 2023b. WspГіЕ‚czesne gwary biaЕ‚oruskie na Litwie. Tom pierwszy: rejon oraЕ„ski. Vilnius: LietuviЕі kalbos institutas.

Jankowiak Mirosław. 2024. Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część II: pogranicze białorusko-łotewskie. „Acta Albaruthenica” 24: 113–133.

Karaś Halina. 2002. Gwary polskie na Kowieńszczyźnie. Warszawa-Puńsk: Wydawnictwo „Aušra”.

Kardelis Vytautas., Sinočkina Birutė, Wiemer Björn, Zielińska Anna. 2003. Sytuacja językowa na terenie od Wisagini do Hoduciszek na Litwie (Raport z badań terenowych). „Acta Baltico-Slavica” 27: 33–52.

Karskij Evfimij. 1903a. Bjělorussy. Tomʺ І. Vvedenie vʺ izučenіe jazyka i narodnoj slovesnosti sʺ priloženіem dvuhʺ kart. Varšava: Tipografija Varšavskago Učebnago Okruga [Карский Евфимий. 1903a. Бѣлоруссы. Томъ І. Введение въ изученіе языка и народной словесности съ приложеніем двухъ карт. Варшава: Типографія Варшавскаго Учебнаго Округа].

Karskij Evfimij. 1903b. Ètnografičeskaja karta bělorusskago plemeni. Bělorusskie govory. V: Karskij Evfimij. Bělorussy. Tomʺ І. Vvedenie vʺ izučenіe jazyka i narodnoj slovesnosti sʺ priloženiem dvux” kart. Varšava: Tipografija Varšavskaho Učebnaho Okruha

[Карский Евфимий. 1903b. Этнографическая карта бѣлорусскаго племени. Бѣлорусские говоры. В: Карский Евфимий. Бѣлоруссы. Томъ І. Введение въ изученіе языка и народной словесности съ приложеніем двухъ карт. Варшава: Типографія Варшавскаго Учебнаго Округа].

Karskij Evfimij. 1905. Otčet o poezdke v Belorussiju v tečenie letnih mesjacev 1903 goda. «Izvestija Russkago geografičeskago obščestva» XLI(IV): 705–736 [Карский Евфимий. 1905. Отчет о поездке в Белоруссию в течение летних месяцев 1903 года. «Известия Русскаго географическаго общества» XLI(IV): 705–736].

Karskij Evfimij 1924. Russkaja dialektologija. Leningrad: Knigoizdatel’stvo sejatel’ E.V. Vysockogo. [Карский Евфимий Ф. 1924. Русская диалектология. Ленинград: Книгоиздательство сеятель Е.В. Высоцкого.].

Karskij Evfimij 2006. Belorusy. Tom 1: Vvedenie v izučenie jazyka i narodnoj slovesnosti sʺ priloženіem dvuhʺ kartʺ. Minsk: Belaruskaja Èncyklapedyja [Карский Евфимий 2006. Белорусы. Том 1: Введение в изучение языка и народной словесности съ приложеніем двухъ картъ. Минск: Беларуская Энцыклапедыя].

Karta Belaruskaj Narodnaj Rèspublіkі. 1918. Berlіn: Tipografіâ Vilʹgelʹma Gartmana vʺ Berlinѣ [Карта беларускай Народнай рэспублікі. 1918. Берлін: Типографія Вильгельма Гартмана въ Берлинѣ].

Konczewska Katarzyna. 2024. Wałaczajka. Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie z terenu Białorusi w badaniach językowo-kulturowych. Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Instytut Języka Polskiego PAN.

Konczewska Katarzyna. 2025. Historyczny materiał gwarowy jako narzędzie do badań przejściowych stref kontaktowych pogranicza bałtycko-słowiańskiego. W: Slovanské dialekty v době digitálních technologii. Nářeční prameny a jejich současné zpracování. Red. Mirosław Jankowiak, Michal Vašíček. Praha: Slovanský ústav Akademie věd ČR, v. v. i. 55–67.

Maksymiuk Jan. 2024. Pisownia i gramatyka języka podlaskiego. Białystok: Struha Editions.

Meiliūnaitė Violeta, Morozova Nadežda. 2015. Valerijaus Čekmono fonoteka Lietuvių kalbos instituto Tarmių archyve. „Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos” 3: 269–281.

Mixaljuk Darota. 2017. Karta Belaruskaj Narodnaj Rèspubliki 1919 hoda Mitrafana Doŭnar-Zapol′skaha [Міхалюк Дарота. 2017. Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года Мітрафана Доўнар-Запольскага] [online] https://www.imago.by/artycle/ 530-bnr1919artykul.html [27.08.2025].

Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta. 2014. XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas. Žemėlapiai ir jų komentarai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.

Plyhaŭka Lilija. 2009. Bielaruskaja mova ŭ Litvie: sacyjakuĺturny i linhvistyčny aspiekty. Viĺnia: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. [Плыгаўка Лілія. 2009. Беларуская мова ў Літве: сацыякультурны і лінгвістычны аспекты. Вільня: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla].

Plygavka Lilija. 2014. Baltarusių kalbos dialektai. In: Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta (sud.). XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas. Žemėlapiai ir jų komentarai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 228–237.

Plyhaŭka Lilija. 2015. Bielaruskaja mova ŭ polikuĺturnym rehijonie (paŭdniova-ŭschodniaja terytoryja Litoŭskaj Respubliki. Minsk: Litoŭski ŭniviersitet edukalohii. [Плыгаўка Лілія. 2015. Беларуская мова ў полікультурным рэгіёне (паўднёва-ўсходняя тэрыторыя Літоўскай Рэспублікі. Мінск: Літоўскі ўніверсітэт эдукалогіі].

Savič Mikalaj. 1997. Utvarennie, miežy raspaŭsiudžvannia i asnoŭnyja charaktarystyki bielaruskich havorak Litvy. “Viesci Mižnarodnaj akademii vyvučennia nacyjanaĺnych mienšasciej” 2: 28–31. [Савіч Мікалай. 1997. Утварэнне, межы распаўсюджвання і асноўныя характарыстыкі беларускіх гаворак Літвы. “Весці Міжнароднай акадэміі вывучэння нацыянальных меншасцей” 2: 28–31].

SPZB 1979–1986 = Mackevič Juzèfa (rèd.). 1979–1986. Sloŭnik belaruskix havorak paŭnočnazaxodnjaj Belarusi i jae pahraničča: u 5 t. Minsk : Navuka i tèxnika [Мацкевіч Юзэфа (рэд.). Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча: у 5 т. Мінск: Навука і тэхніка].

Turska Halina. 1982. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie. „Studia nad Polszczyzną Kresową” 1: 19–121.

Vidugiris Aloyzas, Klimčuk Fëdor. 1978. Belorusskie govory v Litovskoj SSR. V: Vâčeslav Ivanov i dr. (red.). Ètnolingvističečkie balto-slavânskie kontakty v nastoâŝem i prošlom: konferenciâ 11 – 15 dekabrâ 1978. Predvaritelʹnye materialy. Moskva: Nauka. 73–75 [Видугирис Алойзай, Климчук Фёдор. 1978. Белорусские говоры в Литовской ССР. В: Вячеслав Иванов и др. (pед.). Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом: конференция 11 – 15 декабря 1978. Предварительные материалы. Москва: Наука. 73–75].

Wysłouch Seweryn. 1939–40/2013. Stosunki narodowościowe na terenie województw wschodnich. Warszawa: Studium Europy Wschodniej UW.

Podobne publikacje